Hoe smerig is een vuile bom?

De wereldleiders die over ruim een week naar Den Haag komen, willen voorkomen dat terroristen nucleair materiaal in handen krijgen om daarmee een bom te maken. Maar is deze angst reëel?

Midden jaren negentig was daar opeens de film 'The Peacemaker' met in de hoofdrol George Clooney en Nicole Kidman. Na de val van het IJzeren Gordijn is Rusland bezig met het ontmantelen van een nucleaire basis, waar tien atoomwapens liggen opgeslagen. De raketten moeten per trein worden vervoerd naar een geheime locatie, waar ze zullen worden vernietigd.

Een Russische generaal gooit roet in het eten. Een groep gemaskerde militairen onder zijn leiding bestormt het treintransport, doodt de bemanning en steelt negen van de tien atoombommen - de tiende bom laat de groep ontploffen in een afgelegen gebied, waarbij een boer en zijn vrouw door een opstijgende paddestoel worden weggevaagd. Een van de bommen valt in handen van een Bosnische terrorist, die zich wil wreken voor de dood van zijn gezin. Zijn doelwit is Amerika: dat land is medeverantwoordelijk voor zijn leed. Met een atoombom in zijn rugzak, reist hij af naar New York, waar hij de bom wil laten exploderen. Maar gelukkig is daar luitenant-kolonel Thomas Devoe (George Clooney), die - met nog een paar seconden op de teller - de bom onschadelijk weet te maken. Tot zover Hollywood.

In Den Haag komen maandag over een week wereldleiders van 58 landen bijeen om te voorkomen dat dit scenario werkelijkheid wordt. Tijdens zijn speech in 2009 in de Tjechische hoofdstad Praag waarschuwde de Amerikaanse president Barack Obama dat "nucleair terrorisme" de grootste veiligheidsdreiging is van dit moment. De doelen van de conferentie zijn: het verminderen van gevaarlijk nucleair materaal in de wereld, het bestaande materiaal beter te beveiligen en het versterken van de internationale samenwerking.

Maar wat is nucleair terrorisme precies? En hoe reeël is deze dreiging?

Er zijn wereldwijd zo'n 17.000 nucleaire wapens in omloop. Zelfs de kleinste bom heeft genoeg kracht om een stad met de grond gelijk te maken. Al deze kernwapens zijn momenteel in handen van een negental landen: VS, Rusland, China, Frankrijk, Groot-Brittannië, India, Pakistan, Israël en Noord-Korea. De vrees is niet zozeer, zoals tijdens de Koude Oorlog, dat deze landen kernwapens zullen inzetten in een conflict, maar dat de wapens in handen vallen van terroristen.

Veiligheidsexperts maken zich grote zorgen over het "ongecontroleerde" verlies van nucleaire wapens, zoals in de Hollywood-film. Een instabiel land als Pakistan beschikt over een arsenaal van zo'n honderd kernwapens en is tegelijkertijd verwikkeld in een strijd tegen een groepering waarvan wordt gevreesd dat die op zoek is naar een nucleair wapen: Al-Kaida. Mochten radicale islamisten de macht grijpen in Islamabad, dan bestaat ook de kans dat zij de jackpot binnenhalen: Pakistans nucleaire arsenaal. Het feit dat Al-Kaida leider Osama bin-Laden in Pakistan woonde in de buurt van een militaire basis, is voor velen geen geruststellende gedachte.

Toch is dit nog geen reden voor paniek, denkt de Israëlische militair-strateeg Martin van Creveld, verbonden aan de Hebreeuwse Universiteit in Jeruzalem. "Voor zover wij weten, zijn de meeste, zo niet alle kernwapens zo ingesteld dat het ongeautoriseerd gebruik daarvan onmogelijk is", stelt hij. Van Creveld refereert aan de zogeheten pals - dit zijn de uiterst geheime codes waarmee de wapens kunnen worden geactiveerd. Bij het invoeren van de verkeerde code of een poging om het veiligheidssysteem te omzeilen, zijn de wapens onmiddelijk onbruikbaar. In landen als Pakistan en India zijn de kernwapens om veiligheidsredenen zelfs in verschillende stukken opgedeeld.

Diefstal is alleen niet het enige risico, er bestaat ook de mogelijkheid dat een land vrijwillig een kernwapen aan een terroristische groepering geeft. Een regering zou via een terreurbeweging een nucleaire aanval kunnen laten uitvoeren op een vijand zonder het risico te lopen zelf doelwit te worden van repressailes.

Maar zo simpel is het niet. De Amerikaanse onderzoekers Keir Lieber en Daryl Press van respectievelijk Georgetown Universiteit en Darthmouth College stellen dat het doorsluizen van nucleaire wapens door staten aan terroristen even 'suïcidaal' is als wanneer ze zelf besluiten een kernwapen in te zetten. Een staat die getroffen wordt door een nucleaire bom maakt volgens hen geen onderscheid tussen het land dat het wapen heeft geleverd en de groepering die het wapen gebruikt. "Nucleair terrorisme blijft nooit anoniem", meent Lieber. "97 procent van alle (conventionele) aanvallen tegen Amerika en zijn bondgenoten is opgehelderd. Daarnaast is de lijst van verdachten (bij een nucleaire aanval) kort: een paar landen steunen terroristen, en van de weinige die dat doen, heeft alleen Pakistan de nucleaire wapens." Volgens de onderzoekers zijn de kosten (een nucleaire oorlog) voor regeringen te groot om zomaar een kernwapen weg te geven en Lieber acht het bovendien haast ondenkbaar dat een land zijn lot in handen legt van een terreurgroep.

Maar er zijn nog meer scenario's denkbaar. Zo bestaat de mogelijkheid dat terroristische organisaties zelf kernwapens gaan produceren. In deze tijd van vrije toegang tot informatie kunnen terroristen toch ook zelf een poging wagen?

Kennis en mankracht
"Ik acht de kans dat een terroristische organisatie een complete nucleaire bom in handen krijgt zeer gering", stelt de Israëlische militair-strateeg Martin van Creveld. "Een kernwapen vanuit het niets bouwen, is allesbehalve een onbenullige bezigheid. Zoiets kost jaren." Geen enkele groepering beschikt over de tijd, kennis en mankracht die voor de productie van zo'n machtig wapen vereist zijn. Het ligt dus voor de hand dat terroristen die van plan zijn een nucleaire aanval te plegen, toch weer op zoek moeten naar een kant-en-klare bom.

Toch is Van Creveld niet helemaal gerust. "Waar ik mij meer zorgen om maak, is dat terroristen materiaal in handen krijgen waarmee ze een 'radiologische bom' kunnen vervaardigen". vertelt hij. Deze bom, beter bekend als de 'vuile bom', is een gewone bom met een omhulsel gemaakt van radioactief materiaal. Bij de explosie worden de radioactieve deeltjes verspreid in de lucht. De Britse onderminister van buitenlandse zaken Alastair Burt waarschuwde in de aanloop naar de Olympische Spelen in Londen in 2012 voor zo'n vuile-bom-scenario: terroristen zouden van plan zijn om aanslagen te plegen met behulp van radioactief materiaal. 'Een succesvolle (radiologische) aanval, waar ook ter wereld, zal catastrofaal zijn', zei Burt. 'Het verlies aan mensenlevens is enorm.'"

Voor het maken van een vuile bom is niet veel nodig. Explosieven zijn gemakkelijk te maken en radioactief materiaal is op miljoenen plekken verkrijgbaar, stelt Frank Barnaby van Oxford Research Group, een organisatie die zich bezighoudt met risico-analyses. In ziekenhuizen bijvoorbeeld liggen veel van de benodigde materialen opgeslagen. Vooral centra voor bloedtransfusies, waar veel gewerkt wordt met radioactieve stoffen, vormen een gevaar.

Alleen al in de VS zijn er 1500 ziekenhuizen die radiologische producten gebruiken die ingezet kunnen worden voor het vervaardigen van een vuile bom, meldde de Amerikaanse Nationale Nucleaire Veiligheidsraad (NNSA) onlangs. De raad investeerde meer dan 100 miljoen dollar in de beveiliging van ziekenhuizen. In Europa en de VS zijn in de afgelopen decennia duizenden radioactieve grondstoffen verdwenen of gestolen door gebrek aan toezicht. In het Royal Free Ziekenhuis in Londen bijvoorbeeld raakte een aantal jaren geleden een lading cesium-137 kwijt - het middel wordt gebruikt voor bestraling bij kanker.

Een vuile bom heeft zeker niet hetzelfde effect als een nucleaire bom. Een aanslag met een vuile bom is niets anders dan een conventionele explosie met een radioactieve inhoud. Echt dodelijk is die niet, althans, vergeleken met een nucleaire explosie. De meeste slachtoffers vallen als gevolg van de explosie zelf, niet zozeer door de vrijgekomen straling, denkt Barnaby. Volgens de nucleair expert is de dosis radioactiviteit in de meeste gevallen relatief klein. "De radioactieve materialen in de bom zullen verspreid worden in de lucht, maar zullen daardoor ook snel oplossen en terug worden gebracht naar lage concentraties". Het dodelijke effect van een vuile bom lijkt verder vooral te zitten in de paniek die volgt. Veel mensen zullen, als de bom afgaat op een drukke plek, waarschijnlijk omkomen door vertrapping. Alles bij elkaar lijkt het 'enorme verlies aan mensenlevens' dat de Britse onderminister voorspelt veel te alarmistisch, en vooral van toepassing op een echte nucleaire explosie.

Psychologisch effect
Dat wil niet zeggen dat er geen impact is. Want de werkelijke kracht van de vuile bom zit 'm in het psychologische effect: radioactiviteit maakt mensen bang, vooral omdat je het niet direct kunt waarnemen. Hoewel de straling die vrijkomt bij een aanslag verwaarloosbaar is, zullen veel mensen snel denken aan een nucleaire ramp, vergelijkbaar met Fukushima of Tsjernobyl. Het beeld van mannen in witte pakken die het getroffen gebied ontsmetten, draagt bij aan de paniek. In de paar weken die autoriteiten nodig hebben om het gebied te ontsmetten, is het economische leven grotendeels ontwricht, vooral als de aanslag plaatsvindt in een hoofdstad. Een vuile bom is daarmee het ultieme wapen: het vergt weinig inzet, maar het effect is groot. De onwetendheid en de irrationele angst voor radioactiviteit onder burgers maken een vuile bom een uiterst effectief wapen.

Maar als het zo makkelijk is om een vuile bom te maken en de impact toch groot kan zijn, waarom is het wapen dan nooit ingezet? Want waar het merendeel van de gewapende bewegingen in de wereld het inzetten van een vuile bom een te extreme stap vindt, zijn er ook groeperingen met een nihilistische ideologie die een aanval met een vuile bom wel goedkeuren.

De meest extremistische organisaties zoals Al-Kaida of de Japanse beweging Aum Shinrikyo (verantwoordelijk voor de gifgasaanval op een metrostation in Tokio in 1995) zijn voor de hand liggende verdachten. Van Al-Kaida is het bekend dat het geen middel schuwt om angst te zaaien, en er zijn gevallen bekend waar leden van de groepering probeerden om radioactieve stoffen in handen te krijgen.

Al-Kaida weet ook dat een vuile bom alleen effectief is in combinatie met een onwetende bevolking. En dat is het paradoxale van de top van de komende week, die zich vooral richt op het voorkomen van nucleair terrorisme. Alle extra beveiligingsmaatregelen en waarschuwingen klinken logisch, maar dragen ook bij aan het angstgevoel. Als de verzamelde wereldleiders de dreiging en de eventuele impact van een vuile bom willen neutraliseren, kunnen ze zich beter richten op goede voorlichting.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden