Hoe Sergej Eisenstein zijn onschuld verloor

Op de Berlinale draaien veel films die hun onderwerp uit de filmgeschiedenis halen. Vooral Peter Greenaway maakt indruk met een film over 'de grootste filmkunstenaar ooit'.

In de tijdrekening van regisseur en filmtheoreticus Peter Greenaway bestaat film nu 120 jaar en duurde het 25 jaar voor hij volwassen werd. "Het was Sergej Eisenstein die de film een eigen taal en een eigen syntaxis heeft gegeven", doceerde Greenaway op de persconferentie in Berlijn. Even tevoren had zijn film 'Eisenstein in Guanajuato' zijn wereldpremière beleefd.

Greenaways film is een typisch voorbeeld van een 'film over film', die na ruim een eeuw filmgeschiedenis een eigen genre is geworden. Ook op deze Berlinale wemelt het weer van de films die hun onderwerp uit de cinematografische historie halen. In de altijd wat experimentele 'Forum'-sectie van het festival zijn tal van films te zien die klassieke filmstof opnieuw duiden.

Een Fransman gaat aan de haal met Rossellini's 'Viaggio in Italia', een Oegandees duo verplaatst Vittorio de Sica's 'Fietsendieven' naar Afrika, twee filmers uit Mongolië maakten een Aziatische versie van Kafka's 'Het slot', en ga zo maar door. En dan is er ook nog Anton Corbijn, die een episode uit het leven van de melancholieke filmster James Dean verbeeldde.

Corbijns film is matig ontvangen. Dat geldt niet voor de twee 'films over films' in het hoofdprogramma. Greenaways Eisenstein-film kreeg in de persvoorstelling een warm onthaal, en warmer nog was de bijval voor 'Taxi' van de Iraanse cineast Jafar Panahi, de man die nog altijd zijn land niet mag verlaten en in Berlijn vertegenwoordigd is door een lege stoel.

'Taxi' heeft hij wederom zonder toestemming van de autoriteiten gemaakt. De film heeft een simpel recept. Cameraatje op het dashbord van een taxi. Mensen stappen in en uit. De chauffeur, Panahi zelf, komt met zijn klanten in allerlei verwikkelingen terecht. Het resultaat is een mooie dwarsdoorsnede van de huidige Iraanse samenleving.

Een van de klanten handelt in dvd's met verboden Amerikaanse blockbusters. Een gewonde man wil dat Panahi hem filmt terwijl hij zijn testament uitspreekt. Panahi haalt zijn kleine nichtje van school die uitvoerig vertelt over haar filmles. Een vroegere buurman toont op zijn laptop opnamen van hoe hij is overvallen. In elke episode speelt filmen een hoofdrol.

'Taxi' is lichtvoetig, humoristisch, humaan, met hier en daar fijnzinnige, sarcastische speldeprikkken naar de repressie in het land. "We hebben geleerd dat we geen politieke of maatschappelijke onderwerpen mogen filmen", zegt het nichtje. Aan het eind verlaat Panahi even de auto. Prompt wordt zijn dashbordcamera gestolen. Zwart beeld, einde film.

Panahi's eenvoud contrasteert sterk met Greenaways opulente beelden. Cameraman Peter van Brummelen heeft prachtige shots geleverd die door de regisseur op z'n Eisensteins zijn gemonteerd: hoge snelheid, beelden over en naast elkaar, constante beweging. De film is wat dat betreft een hommage aan, zoals Greenaway zegt, 'de grootste filmkunstenaar ooit'.

Het verhaal gaat over de luttele weken die Eisenstein in 1931 in Mexico doorbracht. Volgens Greenaway was dat een cesuur in zijn leven en werk. In het schilderachtige stadje Guanajuato zou hij de grote instanties van het bestaan hebben doorgrond: Eros en Thanatos, liefde en dood. Hij heeft er een intense homoseksuele ervaring en is gefascineerd door de Mexicaanse cultus rond de dood.

De films die Eisenstein na die reis maakte, zoals 'Alexander Newski', waren humanistischer en meer op het individu gericht dan vroegere films, zoals 'Potemkin'. Greenaways film verhaalt ook over het lot van het materiaal dat Eisenstein in Mexico filmde. Dat kwam overal ter wereld terecht, hij heeft het zelf niet meer teruggezien, iemand anders heeft er de film 'Que viva Mexico!' uit gesneden.

Greenaway laat ons kennismaken met een bruisende Eisenstein, een intellectuele vulkaan, schitterend gespeeld door de Finse acteur Elmer Bäck, die ook nog eens sprekend lijkt op de Russische filmer (dat haar!). Maar achter de vele tekst die Eisenstein rondsproeit, voel je ook zijn onzekerheden, en de onschuld inzake liefde en dood die hij op het punt staat te verliezen.

Op de persconferentie vroeg een Russische journalist aan Greenaway hoeveel hulp hij uit Moskou had gehad en of de film wel in Rusland kan uitkomen, gezien de expliciete homoseks die erin voorkomt. Greenaway: "Hulp? Absoluut nul! In Rusland uitbrengen? Geen schijn van kans!"

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden