Hoe 's lands eerste commerciële ggz-instelling over de kop ging

Kasteel Rijckholt in Gronsveld, waar Virenze was gehuisvest, werd door kasteelheer Frans Kochen een 'Petit France' genoemd. Het kasteel staat nu te koop en Frans Kochen zit werkloos thuis. Beeld Maikel Samuels

Het Limburgse Virenze was de eerste commerciële ggz-instelling in Nederland en ging eind vorig jaar over de kop. Reconstructie van een tragedie in zes bedrijven.

In Gronsveld staat een kasteel te koop. De oude muren zijn groezelig wit en het groen is al even niet onderhouden. De treurwilgen in de tuin laten hun verdorde takken hangen. Voor de wijnhandel in de rechtervleugel rookt een man zijn sigaret. Verder ontbreekt elke bedrijvigheid. Ooit bruiste het hier. Liepen er goed geklede, slimme mensen rond, met vin rouge in hun hand, de voorspoed vierend.

Wie de oprijlaan met het knarsende grind opwandelt en door de ramen spiekt, ziet die welvaart terug: marmeren en eiken vloeren, kroonluchters, fluwelen gordijnen, tapijten, stoffen banken, oude kasteelstoelen, een klassieke klok. De vertrokken kasteelheer noemde het hier een 'Petit France'.

Iedere kasteelmuur houdt verhalen verborgen, maar dit is een bijzonder actueel verhaal. Ggz-instelling Virenze, een van de grote ggz-instellingen van Limburg, huist in dit kasteel. Afgelopen december werd de instelling met ongeveer zeshonderd werknemers failliet verklaard.

Het komt weinig voor dat een ggz-instelling failliet gaat. Meestal is een tijdige overname mogelijk, maar niet in dit geval. Inmiddels is er een doorstart, maar ongeveer 150 mensen verloren hun baan. Patiënten, vooral kinderen en jongeren met psychiatrische problemen, zaten lang in onzekerheid of hun behandeling door kon gaan.

Het verhaal van Virenze valt volgens critici te lezen als een kleine geschiedenis van de marktwerking in de zorg. Was bestuurder Frans Kochen slachtoffer van het grootkapitaal ('Ik heb niets te verbergen'), zoals hij zelf vindt, of was het juist zijn 'narcistische' persoonlijkheid die het bedrijf te gronde richtte, zoals (oud-)werknemers menen?

Hoe dan ook is hij de gevallen held in het verhaal van Virenze dat hij zelf een 'tragedie' noemt. Daarom een reconstructie van het faillissement in zes bedrijven, gebaseerd op interne documenten en gesprekken met (oud-)medewerkers, en Frans Kochen zelf. Decor: het Limburgse heuvellandschap rond Maastricht, met als middelpunt: kasteel Rijckholt in Gronsveld.

Psychiatrisch pionieren

Frans Kochen, geboren te Heerlen, maakt als jongen de sluiting van de mijnen mee. De kolenindustrie bezwijkt in de jaren zestig en zeventig door de concurrentie van gas, olie en goedkope buitenlandse kolen. Duizenden mensen raken hun baan kwijt, de mijnkantoren verdwijnen uit het landschap.

Kochen ziet hoe het verlies van de mijnen uitwerkt. Naar zijn eigen zeggen ontstaat daar zijn bewogenheid met de regio. Hij besluit hulpverlener te worden. Nadat hij is opgeleid tot kindertherapeut ('pubers hebben echt mijn hart') in Amsterdam, gaat hij terug naar zijn geboortestreek.

Hij zet in 1993 een eigen praktijk op en zoekt na een tijdje samenwerking met anderen, die net als hij voor zichzelf begonnen zijn. Vanuit hun garage-, zolder- en aanbouwpraktijken verenigen ze zich in een groepspraktijk. Ondertussen is een nieuw millennium aangebroken, en door het zorglandschap waait een nieuwe wind: die van marktwerking.

Ze hadden samen oud kunnen worden als CZ niet had gebeld. Om de marktwerking aan te zwengelen is de verzekeraar in 2003 op zoek naar een groepspraktijk die het leven kan ingaan als eerste commerciële ggz-instelling van Nederland. Om zo de keuzevrijheid voor burgers te vergroten en concurrentie tussen zorgaanbieders te stimuleren.

Daar wil de groepspraktijk van Frans Kochen wel aan meedoen. De nieuwe instelling wordt Virenze gedoopt, afgeleid van Florence (Firenze in het Italiaans), de stad van de Renaissance, waar het individu centraal kwam te staan, net als de instelling beoogt. Virenze wordt direct door Riagg Maastricht, van oudsher de grootste ggz-aanbieder in Limburg, als bedreiging ervaren, zeggen medewerkers.

De gouden jaren

De vrije markt is nu aan zet. Riagg worstelt, Virenze wint terrein. Overname na overname volgt. De instelling dijt uit, krijgt vestigingen buiten Limburg. In 2006 koopt de instelling kasteel Rijckholt van tv-producent Han van der Meer. Kochen noemt het een packagedeal omdat hij met het kasteel ook de psychologenpraktijk van mevrouw Van der Meer koopt.

De droom van de nieuwe kasteelheer is om van het oude gebouw een dependance te maken, een opleidingscentrum. Ook wil hij het, omdat hij iets met kastelen heeft, in 18e eeuwse stijl herstellen. Met het juiste parket, kroonluchters en behang. In 2013 zegt hij tegen een Limburgs cultuurblad dat 'Virenze zo fantastisch groeit dat hij jaarlijks een deel van de winst in het kasteel kan stoppen'.

Af en toe leidt de renovatie van het kasteel wel tot opgetrokken wenkbrauwen onder de vele psychiaters, psychologen en psychotherapeuten die inmiddels in dienst zijn bij Virenze - moet dat geld niet naar de zorg? - maar niemand zegt er iets van. Kochen is immers een bevlogen type. En Virenze een BV.

De marktwerking eist bij Riagg Maastricht haar tol. Tegen faillissement aanhikkend klopt de instelling aan bij haar concurrent Virenze. In 2015 is de firma Virenze-Riagg een feit. "Ik dacht: nu zijn wij heel groot in Zuid-Limburg. Dan kiep je niet zomaar om", zegt Kochen daar later over in een uitvoerig gesprek met Trouw, na het faillissement waarin hij zijn kant van het verhaal vertelt.

Hij valt op als de kasteelheer die zijn ggz-imperium uitbouwt. Kochen wordt datzelfde jaar genomineerd voor de ondernemingsprijs van de Rabobank. Waar Virenze in 2014 een omvang van 24 miljoen had, is dat na de fusie 37 miljoen. Virenze is inmiddels actief in 33 van de 42 grote gemeentes van Nederland.

Het 'Virenze-gevoel' wordt in het promofilmpje omschreven als zowel 'inhoudelijk' als 'behoorlijk bedrijfsmatig'. Een van de behandelaren die in beeld komt, zegt: "We zijn groot geworden door klein te blijven". Kochen in het dezelfde promofilm: "Ze zeggen dat je als ondernemer wordt geboren. Dat is niet helemaal waar, ik heb een behoorlijk groeiproces door moeten maken in tien jaar. In mijn geval heb ik het geluk gehad dat dat eindigde met een happy end."

De eerste scheuren

Maar het happy end raakt na de fusie van 2015 uit zicht. Er zijn aanwijzingen voor een liquiditeitsprobleem, ziet de nieuwe ondernemingsraad die zich kritisch opstelt. Later zal diezelfde raad een reconstructie van het faillissement over dit moment schrijven: 'Ondanks herhaalde toezeggingen heeft de bestuurder financiële informatie laat of niet verstrekt'. De leden ruiken onraad.

Maar Frans Kochen geeft steeds geruststellende uitleg. Uit het interne document: "Nagenoeg elke bespreking kwam er over de liquiditeit een geruststellend bericht vanuit het bestuur: 'De huisbankier heeft vertrouwen in de organisatie, de laatste betalingsachterstand is weggewerkt, achterstallige pensioenpremies zijn betaald, het declaratieproces naar de verzekeraars is verbeterd."

De Jeugdwet is net ingevoerd en dat zorgt voor opstartproblemen: nu gemeenten verantwoordelijk zijn voor jeugdzorg, weten ze niet goed hoe ze zorg moeten inkopen, en instellingen weten niet hoe ze zich moeten verantwoorden. In deze financieel onzekere tijd blijft Kochen overnames bewerkstelligen, tot ergernis van de ondernemingsraad die eerst wil dat aan de 'ad-hocbedrijfsvoering' een einde komt.

Daarover zegt Kochen zelf: "Ik dacht: willen gemeenten bij ons zorg inkopen, dan moeten we in elke regio groot zijn, of in ieder geval tot de middenmoot behoren. Mijn strategie om veel andere instellingen over te nemen was bedoeld om het bedrijf sterk te maken. Ik bevond me opeens in de wereld van de grote jongens, waar het draait om grootkapitaal."

Volgens de ondernemingsraad gedraagt hij zich als een 'allesbepalende bestuurder' die geen tegenspraak duldt als hij zijn zinnen heeft gezet op een nieuwe instelling die zijn imperium kan vergroten. Dat Kochen op dit moment én de enige is die zetelt in de raad van bestuur én alle aandelen heeft, is ongebruikelijk in en buiten de ggz.

Zo is er weinig controle en kan Kochen zelf beslissen over investeringen en winstuitkeringen aan hemzelf. In 2014 heeft hij een forse lening bij het bedrijf. Kochen zegt dat het 'niet zijn keuze' was om de enige aandeelhouder te zijn. Ook de raad van commissarissen, die zou moeten controleren, stelt zich niet onafhankelijk op, aldus de woordvoerder van de ondernemingsraad. Zelf willen de commissarissen niet reageren.

"Ik vond hem nog erger dan narcistisch - hij geloofde echt dat het allemaal kon. Kochen was een soort koning, een koning in een kasteel die allerlei goede dingen wilde doen", zegt een oud-werknemer. Goede dingen voor zijn personeel, voor noodlijdende instellingen, voor het dorp dat toneelstukken op het kasteel mocht opvoeren. "Hij was heel genereus op een onhandige, niet zakelijke manier."

Moeder Teresa en Machiavelli

In maart 2016 wordt het angstige vermoeden van de ondernemingsraad bevestigd. Er zijn schulden. Forse schulden. De maanden daarvoor vroeg de raad steeds om cijfers maar kreeg die mondjesmaat. Misleidende cijfers, vindt de ondernemingsraad achteraf. Niet waar, zegt Kochen. De cijfers zijn volgens hem na de fusie gewoon nog niet voorhanden.

"De administratie is een puinhoop", aldus de ondernemingsraad. Zij krijgt ook te horen dat er sinds 2008 geen jaarrekeningen over de afzonderlijke onderdelen van het bedrijf meer zijn gemaakt. De woordvoerder: "De laatste jaren zijn de marges binnen de ggz minimaal, daar worstelt iedereen mee, een hele strakke bedrijfsvoering is noodzakelijk, en daar was nu geen sprake van."

Kochen verklaart van het begin af aan de penibele financiële situatie door te zeggen dat werknemers hun 'productieve uren' slecht registreren. Als een psychiater een cliënt ontvangt, moet hij alle cliëntgebonden tijd registreren, tot op de minuut. Die tijd is namelijk declarabel bij zorgverzekeraars (als het gaat om volwassenenzorg) of bij gemeenten (bij jeugdzorg).

Andere tijd, die een behandelaar besteedt aan toiletbezoek, koffie, onderwijs geven, mails beantwoorden, beleidsoverleg, trainingen, het doornemen van vakliteratuur, zich een nieuw diagnosesysteem én administratiesysteem eigen maken (dat moest iedereen na de fusie), zijn geregistreerd onder de niet declarabele categorie 'overige uren'.

Verzekeraars, gemeenten en zorginstellingen maken aan het begin van het jaar inkoopafspraken (bijvoorbeeld 100 depressies, 60 persoonlijkheidsstoornissen, met bijbehorende prijzen per zogeheten dbc: diagnose-behandelcombinatie). Zo is duidelijk hoeveel tijd behandelaren kwijt mogen zijn aan een behandeling. Bij Virenze blijkt halverwege 2016 dat er de eerste helft van dat jaar veel minder productieve uren gedraaid zijn dan nodig.

Frans Kochen roept op in het voorjaar van 2016 zijn medewerkers bij elkaar. Zij moeten van vijf tot acht op kantoor komen, blijkt uit interne stukken, daar zullen de agenda's van de eerste paar maanden van dat jaar weer geopend worden, en moeten werknemers met elkaar correcties doorvoeren.

Dit wordt op het laatste moment afgelast, zonder duidelijke reden. Medewerkers zeggen tegen elkaar dat dit dubieuze praktijken zijn, maar de meesten durven dat niet hardop te zeggen. "Er was een angstcultuur." Kochen zegt zich van dit voorval niets meer te herinneren.

In september sturen de psychiaters een brandbrief naar Kochen: ze zijn enorm gekort in hun uren en zeggen dat ze hun medische verantwoordelijkheid niet meer kunnen dragen. De team-uitjes worden on hold gezet. Diezelfde maand gaat het jaarlijkse 'Virenzefeest' op het kasteel wel door. Uit het hele land komen medewerkers naar Gronsveld voor lezingen, een diner en een dansavond.

Een werknemer: "Ik had een sterk Titanic-gevoel. Alsof het schip al aan het zinken was en het orkest doorspeelde." Een ander: "Veel mensen waren boos over dit feest en hebben daarom ontslag genomen. Het was exorbitant. Geen geld voor extra psychiateruren, maar wel voor zoiets?" Hoeveel het feest kostte zegt Kochen zich niet meer te herinneren. Hij vond het nodig om zijn mensen te bedanken.

De werkdruk is intussen zo hoog dat medewerkers naar vakbond FNV stappen. Die krijgt Virenze samen met de arbeidsinspectie zo ver dat zij een onderzoek instelt naar de psychosociale arbeidsbelasting. Uit het onderzoek komt dat bij een op de drie werknemers een burn-out dreigt. Kochen zegt dat serieus te nemen, maar werknemers merken daar niets van, zeggen zij.

In november 2016 schrijft de afdeling persoonlijkheidsstoornissen een brief aan Kochen. 'Wij ervaren een groot gebrek aan transparantie over cijfers en dat vinden wij uitermate verwonderlijk. In deze grote organisatie mogen we ervan uitgaan dat ervaren en goed opgeleide controllers hier dagelijks mee bezig zijn en erop sturen. Kunt u ons aangeven waarom de cijfers onduidelijk blijven en dat terwijl er zoveel hulpverleners zijn weggegaan vanwege ongenoegen met het huidige beleid?'

Kochen verliest steeds meer sympathie en draagvlak. Oud-medewerkers omschrijven hem als 'een narcistische man', als een 'meestertoneelspeler' die op het ene moment huilt en het andere moment schreeuwt. Hij heeft twee gezichten, zegt een medewerker. "Aan de ene kant was hij moeder Teresa en aan de andere kant Machiavelli."

Laatste wanhoopsdaad

In januari 2017 verstuurt Frans Kochen een mail die Virenze 'volledig op zijn kop zet', aldus werknemers. Dit is het moment dat ze hem echt niet meer vertrouwen. Vanwege een 'aanzienlijk tekort aan productieve uren in 2016' wordt alle vierhonderd behandelaren gevraagd om hun agenda's van 2016 achteraf te 'corrigeren' en te 'vervolledigen'. Nu wordt dit niet afgelast, zoals in 2016.

Alle agenda's uit 2016 die week na week door behandelaren zijn geaccordeerd worden heropend. Iedere behandelaar krijgt persoonlijk een conceptlijst waarop een stuk of wat cliëntnummers staan en daarachter een voorstel om de cliëntgebonden tijd variërend van 5 tot 55 minuten op te hogen. Binnen enkele dagen moeten ze akkoord gaan.

Dit ontketent een opstand. Zo reageert het team angst- en eetstoornissen: 'Wij willen laten weten dat wij de eerder gegeven instructies over registratie van productie ('schrijf wat je doet') naar eer en geweten hebben nageleefd. Daarmee komt onze registratie overeen met de daadwerkelijk geleverde zorg en vinden wij het niet passend om nog extra tijd weg te schrijven op cliënten. Dat is fraude.'

Het woord fraude galmt overal door de gangen van Rijckholt. Volgens Kochen was het protest niet zo groot. "Onder veel werknemers leefde juist het gevoel dat er eindelijk wat werd gedaan aan de vrijheid omtrent de urenregistratie."

Volgens de bestuurder is het 'vervolledigen' van agenda's wel legaal. De geschreven declarabele tijd was bij Virenze erg laag en de overige tijd erg hoog, vergeleken met andere instellingen, zegt hij. "Het beter registreren was een eis van een externe accountant."

Omdat zorgverzekeraars en gemeenten behandelpakketten voor bijvoorbeeld angststoornissen voor een vaste prijs inkopen, staat de bandbreedte van het aantal behandelminuten vast. Virenze had volgens Kochen veel pakketten van 1800 tot 3000 minuten. "Stel dat er dan 5 tot 55 minuten in tijd wordt gecorrigeerd, dan levert dit dus bij meer dan 95 procent van de behandelpakketten geen winst op."

Behandelaren denken dat Kochen op deze manier allerlei bedrijfskosten en ziekteverzuim (op dat moment op 8 procent)weet af te wentelen op zorgverzekeraars en gemeenten. "Iedereen had gewoon veel niet-declarabele tijd gemaakt, onder andere door veranderde administratieprocessen na de fusie."

Kochen kan zich niet in dat standpunt vinden.

Tekst loopt verder onder de foto

Beeld Maikel Samuels

Ondergang van een ggz-imperium

Dat geen tuinman in het voorjaar van 2017 het gras rond het kasteel meer harkt, zal geen ziel in het goeddeels uitgestorven Gronsveld zijn opgevallen. Misschien dat een buurman in de zomer weleens heft gedacht: tjonge, dat kasteel heeft weer eens likje verf nodig. Of: die struik kan wel bijgeknipt worden.

Geld voor onderhoud is er namelijk niet meer. "Het is vijf over twaalf", zegt Frans Kochen in een vergadering met de ondernemingsraad in maart 2017. Virenze kan niet verder zonder kapitaalinjectie van een investeerder, waar per direct naar gezocht moet worden. De ondernemingsraad krijgt eindelijk de echte cijfers zien. De tijd breekt aan dat Kochen driemaal per week op Rijckholt overnacht.

De werknemers die nog niet uit frustratie zijn vertrokken, worden ongerust, kloppen steeds vaker aan bij de ondernemingsraad, schrijven brieven naar de raad van commissarissen. Maar zij mogen niets te weten komen, want, zegt Kochen, hij heeft met twee geïnteresseerde partijen afgesproken dat hij niets communiceert.

Ondertussen komt de arbeidsinspectie nog met een boete: Virenze moet volgens de inspectie ruim 300.000 euro betalen omdat een deel van de medewerkers geen training heeft gehad om met geweld en agressie door patiënten om te gaan, en omdat op een locatie, in Breda, medewerkers alleen op een afdeling staan zonder toegang tot extra hulp.

Als de overnamepartners spitten in de boeken van Virenze, kunnen ze geen gedeponeerde jaarrekeningen van 2015 en 2016 vinden. Die blijken er ook niet te zijn. In juni trekken de partijen zich terug. Ook nu zegt Kochen niets tegen zijn werknemers, weet de ondernemingsraad. Dat duidt de raad als een strategie om medewerkers te stimuleren uit eigen beweging de organisatie te verlaten. "Dat is niet waar", zegt Kochen.

De man die bekend staat als de kasteelheer met zijn ggz-imperium, moet Virenze overdragen. Een interimbestuurder probeert de tragedie af te wenden. Maar in december is het te laat, Virenze wordt failliet verklaard. De aangestelde curator werkt met Kerst door om een doorstart te realiseren, zodat de zorg aan patiënten gecontinueerd kan worden.

Vanaf januari gaat Virenze verder onder de vlag van de Limburgse instelling METggz en de Haagse Parnassiagroep. Ruim 150 mensen verliezen hun baan. De gehele backoffice wordt tot drie mensen teruggebracht. De curator onderzoekt momenteel wie de 16 miljoen schuld die nog openstaat (en die waarschijnlijk nog oploopt) moet betalen.

"Het is dieptriest dat het zover is gekomen", zegt de woordvoerder van de ondernemingsraad. "Je merkt verdriet, boosheid, gelatenheid bij de mensen. Het faillissement was noodzakelijk om goed te kunnen opruimen." De onrust is patiënten ook niet ten goede gekomen. "Ze waren erg bang voor wat er ging gebeuren en dachten: dadelijk zit ik drie maanden zonder therapie", zegt de voorzitter van de cliëntenraad.

En Frans Kochen? Die zit werkloos thuis, samen met zijn vrouw die ook voor Virenze werkte. Hun huis staat te koop. "Virenze was mijn kindje. Dit was het bedrijf waarvoor ik tot mijn dood zou werken. Het verlies maakt mij emotioneel, ik reken het mijzelf ook aan. Ik lijd er onder. Ik heb zeven kinderen, voor hen kan ik nu geen goede vaderrol vervullen."

De man, die aan het einde van deze tragedie nog steeds trots is op zijn 'fantastische organisatie', zegt niet bang te zijn voor een onderzoek van de curator naar zijn handelen, naar de verschillende petten die hij binnen het bedrijf op had, naar gesjoemel met uren of cijfers. Hij zegt nog eens: "Ik heb niets te verbergen".

Tekst loopt verder onder de foto

Beeld Maikel Samuels

Verantwoording

Trouw sprak voor dit onderzoek in totaal met zestien personen, van wie elf (oud)-werknemers van Virenze met diverse functies binnen de organisatie. De meeste mensen deden hun verhaal anoniem, omdat zij zeggen dat de geestelijke gezondheidzorg in Limburg een klein wereldje is, waarin de meesten nu aan een nieuwe baan moeten zien te komen. Ook zeggen zij bang te zijn voor de invloed van Frans Kochen. De namen en gegevens van alle bronnen zijn bij de redactie bekend. Hun getuigenissen worden ondersteund door vele interne mails en stukken die zij in vertrouwen deelden. Dit verhaal kwam tot stand met medewerking van collega's Jan Kleinnijenhuis en Marco Visser.

"Ik begrijp de emoties van medewerkers met wie is gesproken. Maar ik herken me niet in de teneur van het artikel. Elf medewerkers acht ik niet representatief voor alle medewerkers", laat Kochen weten.

Lees ook: Topman ggz-instelling Virenze beschuldigd van fraude

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden