Hoe Rousseff haar krediet verspeelde

De positie van de Braziliaanse president Dilma Rousseff wankelt. In haar val weerspiegelt zich de identiteitscrisis van de Arbeiderspartij, die voor het eerst in dertien jaar buiten de macht terecht dreigt te komen.

De Braziliaanse president Dilma Rousseff leek de afgelopen week wel op verkiezingscampagne in het land. Aan de Xingu-rivier wijdde ze de grootste waterkrachtcentrale van het Amazonewoud in, de Belo Monte-dam. In hoofdstad Brasília ondertekende Rousseff de contracten van nog eens 25.000 sociale woningen in het overheidsprogramma Minha Casa Minha Vida (Mijn Huis Mijn Leven) en in de staat Pernambuco in het droge noordoosten bezocht ze de werkzaamheden aan de omlegging van de São Francisco-rivier die meer dan 12 miljoen Brazilianen moet gaan voorzien van water. "Ik blijf vechten!" riep zij strijdbaar naar de enthousiaste Arbeiderspartij-aanhang die was komen opdraven.

Het was een tournee langs belangrijke paradepaardjes van de nu ruim dertien jaar regerende Arbeiderspartij. Dit gaan jullie allemaal missen wanneer wij niet meer aan de macht zijn, was de boodschap in elke toespraak. Want als Rousseff na vanavond op een zijspoor wordt gezet (zie kader), dan zal haar opvolger, vicepresident Temer, zijn eigen regering samenstellen, en daarin is geen plaats voor de socialisten.

Dat zou het einde zijn van een langzame teloorgang. Sinds Rousseffs voorganger en oud-vakbondsvoorman Lula da Silva het eind 2002 lukte om de presidentsverkiezingen te winnen, onderging de Braziliaanse samenleving een grote transformatie. Maar het gouden recept van de Arbeiderspartij is uitgewerkt door de economische en politieke crisis in combinatie met grote corruptieschandalen.

"De Arbeiderspartij was de partij die altijd de ethiek verdedigde. Maar een deel van de leden is gecorrumpeerd nadat ze aan de macht kwam. Het volk voelt zich bedrogen", zegt politicoloog Aldo Fornazieri van de FESESP-universiteit in São Paulo. Verschillende partijkopstukken zijn inmiddels gesneuveld in het Petrobras-corruptieschandaal. Zo is de voormalig penningmeester al veroordeeld, zit de Senaatsleider van de partij vast, net als de oud-campagneleider en vorige week werd ook Rousseffs voormalige kabinetschef aangeklaagd. Oud-president en partijoprichter Lula wordt onderzocht in het Petrobras-corruptieschandaal.

In 2005 kwam de partij in opspraak door het Mensalão-schandaal waarbij Congresleden van andere partijen een maandelijkse toelage ontvingen om wetsvoorstellen van de Arbeiderspartij goed te keuren. "Toen zat Brazilië nog economisch in de lift, dus dat schandaal kon oud-president Lula nog sussen", aldus Fornazieri. "Dat lukt nu niet meer."

In de favela Paraisópolis in miljoenenstad São Paulo bijvoorbeeld zijn veel traditionele kiezers van de partij teleurgesteld door de corruptieschandalen. "Dilma moet weg, maar niet voordat ze teruggeeft wat is gestolen", zegt bijvoorbeeld kapster Maria de Jesus, terwijl ze een stijltang door het kroeshaar van haar klant haalt. Aan de muur van haar kleine kapsalon hangt een plasma-tv waar het nieuwsbulletin van tv-zender Globo aanstaat. "Ik heb altijd op de Arbeiderspartij gestemd, eerst op Lula en toen op Dilma", vertelt de 29-jarige serveerster Luziane Reis vanuit de kappersstoel. "Maar nu zal ik dat niet meer doen. Ik weet niet eens of ik een volgende keer ga stemmen, ook al is het verplicht. Al die politici zijn corrupt."

Juist in de periferie van de grote steden ging de bevolking er in de afgelopen jaren aanzienlijk op vooruit door de sociale programma's van de Arbeiderspartij. Maar de traditionele aanhang brokkelt in deze stedelijke gebieden af. "Het gaat om een algemene onvrede met de heersende politieke elite", zegt Renato Mereilles, directeur van instituut Data Popular. Hij verricht onderzoek naar de lagere sociale klassen in Brazilië. De Arbeiderspartij is volgens Mereilles die traditionele achterban uit het oog verloren: "Oud-president Lula wist zowel met de politieke elite te praten als met de massa. President Rousseff communiceert niet met collega-politici en ook niet met het volk. Er is geen dialoog."

Nieuwe middenklasse

Onder oud-president Lula ging het Brazilië een decennium lang voor de wind, vooral aangewakkerd door de Chinese grondstoffenhonger. Hij gebruikte de economische voorspoed om meer dan 36 miljoen Brazilianen uit de extreme armoede te halen. Zijn sociale programma's richten zich onder meer op inkomstenherverdeling, kredietverstrekking en het scheppen van banen. De zogenaamde 'nieuwe middenklasse' ontstond: een groep die zich voor het eerst naast primaire basisbehoeften ook luxeproducten kon veroorloven. Ze kreeg toegang tot krediet en met beurzen konden hun kinderen gaan studeren. "De Arbeiderspartij wist als eerste de sociale kwestie op de dagelijkse agenda te zetten", zegt politicoloog Fornazieri. "Alleen werkte de gevoerde politiek alleen tijdens de grondstoffen-boom."

Bovendien was die politiek helemaal niet zo links als men aanvankelijk had verwacht. Toen Lula in 2003 aan de macht kwam, matigde hij zijn toon en zocht samenwerking met het grootkapitaal om zijn maatschappelijke dromen te realiseren. Het 'Lulismo' was geboren, een Braziliaanse versie van polderpolitiek. In tegenstelling tot linkse collega's in buurlanden als Argentinië en Venezuela, bleek de charismatische Lula eenmaal op het regeringspluche in staat tot dialoog met zelfs zijn grootste critici.

Hij won het vertrouwen van de zakenwereld die ook bloeide door zijn sociale programma's. De grote bouwwerken voor infrastructuur en sociale woningen werden uitgevoerd door de Braziliaanse bouwgiganten die nu bij het Petrobras-schandaal zijn betrokken. De bankensector profiteerde van de versoepelde toegang tot krediet. Studiebeurzen voor kansarme jongeren betekenden kassa voor privé-universiteiten. "Commodities-onderwijs", oordeelt Fornazieri. "Duurzame hervormingen in de kwaliteit van het basis- en middelbaar onderwijs bleven uit."

Een ander voorbeeld is de stijging van het minimumloon, een van de grote verdiensten van de Arbeiderspartij. In dertien jaar tijd is dat meer dan verviervoudigd. Maar de lagere inkomensgroepen betalen naar verhouding nog steeds veel meer belasting. "De grootste belastingopbrengst haalt de regering eerst uit consumptie, dan uit arbeid en pas op een derde plaats komt het kapitaal. De minder kapitaalkrachtigen dragen zo nog steeds de zwaarste lasten", aldus Fornazieri.

Omdat de immens populaire Lula na twee regeertermijnen niet herkiesbaar was, schoof hij zijn pupil Dilma Rousseff naar voren. De oud-guerrillastrijdster was onder Lula als minister van energie op het landelijke politieke toneel verschenen. Ze werd in 2010 de eerste vrouwelijke president van Brazilië.

"Rousseff verwoestte in haar eerste termijn alle politieke allianties die de Arbeiderspartij had opgebouwd", zegt socioloog Rudá Ricci. Hij was nauw betrokken bij de oprichter van de partij en kent Lula goed. Tegenwoordig is hij een van de grootste criticasters. "Rousseff is een technocraat en een bureaucraat. Ze had niet de onderhandelingsgave die Lula heeft."

Versnipperd parlement

Dat maakt het lastig regeren in een presidentieel systeem waarin het staatshoofd moet dealen met een Congres dat in meer dan twintig partijen is versnipperd. Bovendien daalde de economische groei sterk tijdens haar eerste termijn. De president werd midden 2013 ook nog geconfronteerd met spontane straatprotesten waarin vooral jongeren zich boos maakten over slechte publieke voorzieningen in het land als openbaar vervoer, gezondheidszorg en onderwijs.

Tot overmaat van ramp kwam in verkiezingsjaar 2014 de corruptieaffaire bij staatsoliebedrijf Petrobras aan het licht waarbij ook tientallen leden van de Arbeiderspartij zijn betrokken.

Rousseff moest alle zeilen bijzetten om haar herverkiezing in 2014 veilig te stellen. Oud-president Lula reisde door het hele land om haar bij te staan in haar campagne. "Lula ís de Arbeiderspartij, nog steeds", zegt socioloog Ricci. "Rousseff vaart al die jaren mee op zijn populariteit en verdiensten." Met de hakken over de sloot wist Rousseff haar conservatief-rechtse uitdager Aecio Neves eind 2014 te verslaan. Niet met plannen voor de toekomst, maar door te wijzen op wat de Arbeiderspartij in twaalf jaar regeren voor elkaar had gebokst. Stem op mij, dan komt het allemaal goed, legde Rousseff uit in campagnespotjes en tv-debatten.

Rousseff wist al tijdens die campagne dat er hard moest worden gesnoeid. De economische groei stagneerde in het verkiezingsjaar. De overheidsuitgaven liepen de spuigaten uit. En dus ging de gesubsidieerde benzineprijs na de verkiezingen omhoog, net als de elektriciteitsrekening. Rousseffs kiezers voelden zich kort na het begin van haar tweede ambtstermijn bedrogen.

In de favela Paraisópolis voelt de 37-jarige Claudia Raphael de Oliveira zich ook niet meer thuis bij de Arbeiderspartij: "Het is eigenlijk tijd dat Rousseff vertrekt. Maar afzetting is niet de oplossing, want ze is wel democratisch gekozen." Oliveira runt sinds een paar jaar met haar man een printshop waar ze logo's drukken op onder meer mokken, laptophoezen en sleutelhangers. Iedereen in haar wijk praat over de economische crisis. "Maar favela-bewoners zijn niet anders gewend", zegt Claudia terwijl ze vol trots haar pijpenla-toko bovenaan een smalle ijzeren trap toont. "Wij zijn meesters in de zelfredzaamheidkunde. Elke dag moeten we weer een leeuw doden, zoals mijn oma zei. De favela voelt zich gewoon nog steeds niet verbonden met de politieke elite waar de Arbeiderspartij nu bij hoort."

Volgens onderzoeker Renato Mereilles speelt de stijging op de sociale ladder in de periferie juist een rol in de afgenomen steun voor de Arbeiderspartij: "Veel Brazilianen uit de nieuwe middenklasse zijn er van overtuigd dat hun leven is verbeterd door hun eigen inzet, niet door sociale programma's van de Arbeiderspartij. Hun huidige economische problemen wijten ze dan weer wel aan regerende, corrupte politici", aldus Mereilles.

Conservatieve crisisbezwering

De nieuwe middenklasse wordt dan ook flink geraakt door de rap stijgende werkloosheid. In 2014 was maar 4,8 procent van de Brazilianen werkloos, in het eerste trimester van dit jaar stond de teller al op 10,9 procent. "Rousseff wilde de crisis bezweren met conservatieve maatregelen die haar opponent bij de verkiezingen in 2014 had kunnen bedenken", meent socioloog Rudá Ricci.

"Ze flexibiliseerde bijvoorbeeld belangrijke verworven arbeidsrechten zoals het ontslagrecht. Dat druist in tegen de basisprincipes van de Arbeiderspartij."

De relatie tussen Rousseff en haar eigen partij is sinds haar herverkiezing dan ook ronduit slecht. Ook met haar voorganger en mentor Lula botste ze het afgelopen jaar. Na een fikse woordenwisseling in juli spraken de twee wekenlang niet met elkaar.

Bij de 36ste verjaardag van de Arbeiderspartij in februari was Lula wel aanwezig, Rousseff liet verstek gaan vanwege een bezoek aan Chili. De gebrouilleerde relatie met de partij in combinatie met een rebellerend Congres, waar de conservatieve oppositie Rousseffs winst sinds 2014 maar niet wil accepteren, maakte de president politiek vleugellam.

Ironisch genoeg zou haar vertrek de redding van de Arbeiderspartij kunnen betekenen. Indien er vervroegde verkiezingen worden gehouden, zou volgens peilingbureau Datafolha oud-president Lula de meeste kans maken.

De corruptiebeschuldigingen aan Lula's adres schaden zijn imago, maar voor een groot deel van de lagere sociale klassen symboliseert hij nog steeds de vette jaren.

"Voor Lula moet Rousseff nu wel vallen", meent socioloog Ricci. "Want als Lula uit handen van justitie blijft, kan hij als redder van de Arbeiderspartij uit Rousseffs as herrijzen."

Vandaag stemmen over begin van afzetprocedure

De Braziliaanse Senaat stemt vandaag alsnog over een tijdelijk terugtreden van president Dilma Rousseff. Maandag ontstond grote verwarring toen de interim-voorzitter van het Lagerhuis onverwacht de afzettingsprocedure tegen Rousseff stopte. Dinsdag herriep hij zijn uitspraken.

Volgens Braziliaanse media is een ruime meerderheid van de senatoren voor terugtreden van Rousseff. Vicepresident Temer zal haar vervangen, terwijl de Senaat binnen 180 dagen met tweederde meerderheid haar definitieve vertrek moet bevestigen. Het impeachmentproces gaat niet over corruptie maar over cijfergesjoemel om de begroting van 2014 sluitend te maken: iets wat Rousseffs voorgangers ook vaak deden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden