'Hoe religie de Republikeinse partij vernietigde'

Religieus rechtse activisten tijdens een Republikeinse conventie eerder dit jaar in TampaBeeld AFP

Hoe kreeg religieus rechts zoveel vat de op de respectabele Republikeinse partij van Abraham Lincoln dat de 'Grand Old Party' veranderde in een verzameling anti-intellectuele 'gekkies'? Het is een vraag waar de voormalig 'trotse' Republikein Mike Lofgren in zijn boek 'The Party is Over' een verontrustend antwoord op heeft.

Lofgren, die 28 jaar in het Amerikaanse parlement werkte, zag hoe vanaf de jaren zeventig langzaam het religieus fanatisme zijn partij binnen sloop. Zo kon hij nog lachen om een partijgenoot die naar Griekenland vertrok om heidenen te bekeren, en om een staflid dat fossielen van dinosauriërs afdeed als een 'hoax'. 'Ik zag niet dat ideologische driften die ver van de mijne lagen, klaar waren om de partij van Lincoln over te nemen,' schrijft Lofgren.

Bekijk de uitslagen van een Amerikaanse peiling over de evolutie of de onfeilbaarheid van heilige geschriften en je zult denken dat de VS dichter bij Iran of Nigeria staan dan bij Europa en Canada. Dat is volgens Lofgren allemaal te wijten aan religieus rechts dat via de Republikeinse Partij het publieke domein binnendringt. Zij zorgen er voor dat reactionaire overtuigingen op basis van geloof als normaal worden gezien en creëren zodoende een anti-intellectuele en anti-wetenschappelijke sfeer.

Met lede ogen zag de ex-Republikein hoe politici verantwoording aflegden over hun geloof waarbij een televisiedominee optrad als geestelijk rechter. 'Een halve eeuw nadat John F. Kennedy een einde maakte aan de vraag of een kandidaat van een minderheidsdenominatie president zou kunnen worden, herstelt de Republikeinse Partij deze 17e eeuwse controversie die een geavanceerd democratie ontgroeid zou moeten zijn.'

En de media, die volgen. Lofgren haalt het voorbeeld aan van een obscure predikant uit Texas die vraagtekens zette bij het Mormoonse geloof van presidentskandidaat Mitt Romney. Is hij wel een echte christen? De economische crisis, de schulden, de buitenlandse politiek, het leek ineens niet belangrijk meer. De denominatie van de presidentskandidaat, dat was het nieuws.

Behalve uit de religieus rechtse vleugel, bestaat de Republikeinse partij ook uit een libertijnse tak. Voor deze 'laat me met rust' Republikeinen staat de individuele autonomie voorop, iets dat botst met de agenda van de christelijke fundamentalisten die juist streven naar controle over het privéleven. Toch ziet Lofgren het niet tot een scheuring komen. 'Er is geen fundamenteel verschil van mening over de richting die de twee vleugels op willen, wel over hoe ver het moet gaan. De plutocraten willen terug naar de Gouden Eeuw (die in de VS van 1860 - 1896 liep), de theocraten naar de heksenprocessen van Salem.'

De invloed van de libertijnen leek sterker te worden toen de Tea Party zich aandiende, een beweging die vooral ijverde voor het wegwerken van schulden en verkleinen van de overheid. Maar al snel bleek The Tea Party net zo theocratisch als de religieuze fundamentalisten. 'De Tea Party-gelovigen zijn niet zozeer libertair als autoritair,' constateert Lofgren. 'Zij staan ver af van het 'live free or die'.

Een opmerkelijke claim van Lofgren is dat hij Republikeinse fundamentalisten beschuldigt van iets dat in het Midden-Oosten bekend staat als al-taqiyah. Na het verlies van de verkiezingen in 2008 zagen de fundamentalisten in dat zij nooit een meerderheid zouden vinden voor hun theoconservatieve agenda. Partijleden moesten hun leiders maar niet langer dwingen over religieuze zaken te spreken. Dat zou hen maar in netelige posities brengen wat de verkiezingsuitslag negatief kan beïnvloeden, zei televisie-evangelist Pat Robertson. Kortom: Republikeinse leiders kunnen beter hun mond houden over religieuze zaken totdat zij zijn verkozen. 'Liegen voor Jezus', noemt de auteur van Republican Gomorrah: Inside the Movement that Shattered the Party Max Blumenthal dat.

Omdat Satan de vader is van de leugens, mogen leugens met leugens worden bestreden. Dat is volgens Lofgren ook terug te zien in het regionale en lokale beleid van christelijk rechts. Meestal begint het bij een schoolbestuur, na een 'gekunstelde rel over seksuele voorlichting of liberale indoctrinatie. De heimelijk fundamentalistische kandidaten voor het schoolbestuur beloven dat zij de rommel opruimen en 'terugkeren naar de basis'. Na enkele jaren, als zij de meerderheid in het bestuur hebben, verdwijnt plotseling het boek 'Catcher in the Rye' uit het onderwijsprogramma en worden docenten onder druk gezet de (denkbeeldige) controverse rond de evolutionaire biologie te behandelen.'

Tot slot de oorlog, iets waar Republikeinen een opmerkelijke fascinatie voor aan de dag leggen. Dat heeft deels te maken met het oude testament, dat rijkelijk bedeeld is met slachtpartijen en bloedige wraakoefeningen. 'En aangezien Amerikaanse fundamentalisten het oude boven het nieuwe testament verkiezen, is het een kleine stap naar goedkeuring van oorlog als een heilige missie', aldus Lofgren. In de woorden van tele-evangelist Jerry Falwell: 'God is pro-oorlog'. Een boodschap die doordringt tot aan de top van de Republikeinse partij, waarbij vooral het Midden-Oosten als locatie van de Bijbelse verhalen op speciale aandacht kan rekenen, zo waarschuwt Lofgren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden