Hoe praktisch moet de filosofie zijn?

In een folder die deze week mijn brievenbus in gleed, worden filosofische cursussen aangeboden die 'helder denken' en 'inzicht in de eigen levenssituatie' beloven. Wie ze gevolgd heeft, heeft de wereld beter leren begrijpen en het bestaan evenwichtiger zien worden.

Of liever: van al dat soort aanbiedingen die ik de afgelopen jaren heb zien langskomen maak ik één fictieve folder - want ze beloven bijna allemaal hetzelfde. Dat kun je ze moeilijk kwalijk nemen. Waartoe zou filosofie anders dienen dan verheldering van het bestaan en het versoepelen van wat daarin hapert? Hoe zou je haar anders aan de man kunnen brengen dan door te wijzen op haar nut?

Toch was dat volgens de Duits-Amerikaanse filosofe Hannah Arendt niet de geest waaruit de filosofie ooit is voorgekomen. De Grieken, zo schrijft ze in haar prachtige boek 'Denken', zagen wijsbegeerte vooral als een stoorzender. Ze zette op losse schroeven wat vast leek te staan en zaaide twijfel waar ijzeren overtuigingen heersten. Socrates was niet voor niets haar voorbeeld.

Pas in het Romeinse Rijk veranderde dat. Daar moest de filosofie bewijzen dat ze ergens goed voor was. Zo was het bij Cicero en zo was het ook nog bij Boëthius, die in de vijfde eeuw in de gevangenis een boek schreef over de troost van de filosofie.

Boëthius was een christen, maar dat maakte voor de praktische geest van Rome weinig uit. Zoals ook onze, misschien wel post-christelijke, tijd met almaar meer aandrang het nut van de wijsbegeerte wil zien. Een term als 'praktische filosofie', inmiddels volkomen ingeburgerd, zou een halve eeuw geleden nog als een inwendige tegenspraak geklonken hebben. Wellicht betalen we daarmee de tol voor onze almaar exclusievere oriëntatie op de Verenigde Staten, de praktische natie bij uitstek.

Amerika als het nieuwe wijsgerige Rome en het continentale Europa als de erfgenaam van Griekenland: dat is ongetwijfeld een veel te simpele voorstelling van zaken. Zowel hier als daar strijden beide erfenissen om de voorrang. Stoorzenders als deconstructie en differentiefilosofie kregen pas invloed toen ze vanuit Parijs naar de VS waren overgewaaid. Daartegenover probeert een Duitse denker als Habermas al zijn leven lang de regels vast te leggen van een praktisch functionerend publiek debat.

Maar het dilemma tussen Rome en Griekenland is daarmee nog niet weg. Zowel in hun vragen als in hun geest staan ze lijnrecht tegenover elkaar. "De opgave van de filosofie is te laten zien dat de dingen altijd ingewikkelder zijn dan ze lijken", benadrukte de Leuvense filosoof Sam IJsseling toen ik hem afgelopen zomer interviewde als voorbereiding op zijn tachtigste verjaardag, later deze maand. Problemen verhelderen en dilemma's ontwarren: dat wil daartegenover niet alleen de folder in mijn brievenbus maar ook menige vakgroep 'praktische filosofie'.

Er schuilt iets roekeloos in de Griekse traditie. Geen vraag wil ze uit de weg gaan - en hoe ontregelender die is, hoe beter. Net als Nietzsche wil ze gevaarlijk denken, al schrikt ze soms van haar radicalisme, wanneer dit op zijn beurt praktisch wordt. Daarbij steekt de Romeinse traditie nogal braafjes af. Ze wil niet álles onderzoeken, maar beoefent wat de Engelse filosoof-wetenschapper Peter Medawar 'de kunst van het oplosbare' heeft genoemd. Met zoveel mogelijk luciditeit probeert ze antwoord te geven op de vragen die vanuit de samenleving en de wetenschap op haar afkomen, zonder alles op stelten te zetten.

Verwacht u van mij niet dat ik een keuze maak. Zwalkend tussen avontuurlijkheid en gezond verstand probeer ik liever de eindjes aan elkaar te knopen. Mij met de rede zo ver mogelijk te wagen op avontuurlijk terrein, in het besef dat dat nog altijd niet het eindpunt is. Een blik te werpen over de grens van de ratio, maar uiteindelijk altijd weer met beide benen op de grond.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden