Hoe open blijft het Groene Hart?

Wat is de waarde van het Groene Hart? Bouwers, bestuurders en belangenclubs buigen zich over die vraag. ’Zoals er aandacht is voor het klimaat, is die er nu eindelijk ook voor de open ruimte’.

Jaren geleden zette landschapsarchitect Adriaan Geuze acht meter hoge koeienbillboards langs de snelwegen in de Randstad. De opblaaskoeien stonden in de pose van de beroemde stier van schilder Paulus Potter. Ze moesten bijdragen aan het besef dat het veenweidelandschap cultureel erfgoed is.

Zijn actie kwam voort uit zijn liefde voor fietsen in open gebied. Vanuit zijn woonplaats Rotterdam werd het steeds moeilijker om met zijn kinderen naar koeien in de wei te gaan kijken. Nu, drie jaar later is het zo goed als onmogelijk. „Zelf haal ik het nog wel met een sportfiets, maar met kleine kinderen, ben ik vier uur onderweg. Dat is te ambitieus.”

Hij ziet dat Rotterdam wordt afgesloten van het achterland. Van de Krimpener- en Alblasserwaard en daarin de molens van Kinderdijk. En als hij al richting Gouda fietst dan ziet hij totale verwoesting. „Dat machtige polderland, waar je de seizoenen beleeft en waar je je herboren voelt. Er blijft niets van over.”

Bekend voorbeeld van verrommeld landschap is de Oude Rijnzone tussen Leiden en Bodegraven. De oevers van de rivier zijn in dertig jaar tijd veranderd in een bebouwde streep, dwars door het Groene Hart. Maar het is niet de enige plek waar kassen, woningen en bedrijfspanden zijn neergezet.

Ook het noordelijk deel van het Groene Hart slibt dicht. Amsterdam, Amstelveen, Uithoorn en Aalsmeer zijn aan elkaar gegroeid. Hetzelfde geldt voor Nieuwveen, Ter Aar en Alphen aan de Rijn. En steeds meer open stukken worden met bulten en kuilen geschikt gemaakt voor de groeiende groep golfers. Onder Alphen rukken de boomkwekerijen op vanuit Boskoop.

En dan zijn er nog de complete polders waar duizenden huizen moeten verrijzen. De Bloemendalerpolder boven Weesp en polder Rijnenburg tussen Utrecht en Nieuwegein en De Zuidplaspolder bij Waddinxveen, al twijfelt regeringspartij PvdA inmiddels openlijk over de laatste plannen. Geuze: „Ik ben in paniek over het Groene Hart.”

Vandaag verschijnt de landschapsarchitect op een manifestatie over het Groene Hart. Niet voor het eerst zal hij tegen bouwers, belangenclubs en bestuurders roepen dat het niet goed gaat met de open ruimte tussen de vier grote steden. Toch is de bijeenkomst juist bedoeld om te laten zien dat het Groene Hart aan de vooravond staat van een ’spectaculaire ontwikkeling’. Het gaat over perspectieven voor verrommelde bedrijventerreinen, open en ecologische verbindingen en allerlei combinaties tussen boeren, recreatie en waterbeheer.

Volgens Maarten Kloos, directeur van Arcam, het architectuurcentrum Amsterdam, is de manifestatie een teken aan de wand. „Steeds meer bestuurders beseffen wat de waarde is van het Groene Hart. Zoals er aandacht is voor het klimaat, vragen we ons nu ook eindelijk af hoe we de open ruimte kunnen bewaren.”

Kloos staat zelf ook op het programma met zijn initiatief, een wielerronde door het Groene Hart. Aanstaande zondag zullen wielrenners 200 kilometer afleggen, van Leiden via Zoetermeer, Rotterdam, Gouda, Utrecht en Amsterdam naar Woerden. Het idee is om via de topsport aandacht te vragen voor de ruimtelijke ordening. „Omdat we daar in Nederland buitengewoon slecht mee omgaan”, zegt Kloos.

De wielerronde is meer dan vijf uur op televisie te volgen. Compleet met helikopterbeelden. Kloos: „We willen slechte ontwikkelingen laten zien, maar ook hoe fantastisch de Randstad is, met de waterlinies, de Stelling van Amsterdam, zijn boerderijen, molens en zijn uitgestrekte plassen. Daarmee krijg je maatschappelijk draagvlak en mogelijk een intelligente aanpak van het Groene Hart.”

Volgens directeur Paul Langeweg van de ANWB is de aanpak al een stuk intelligenter dan voorheen. Er is al langer een bestuurlijk platform voor het Groene Hart, met daarin gemeenten, provincies en maatschappelijke organisaties. Langeweg: „Dat werkte niet. Er werd wel veel gesproken maar er gebeurde niet zo veel, een soort Poolse landdag.” Inmiddels zijn ze opgesplitst. De drie provincies vormen een stuurgroep, de 59 gemeenten zitten in het Woerdens beraad en zelf is Langeweg voorzitter van het Groene Hart Pact, een coalitie van maatschappelijke clubs zoals natuurmonumenten, de land- en tuinbouworganisatie, projectontwikkelaars en dus ANWB.

De provinciale stuurgroep heeft vorige maand een uitvoeringsprogramma vastgesteld. „De manifestatie van vandaag is bedoeld om te laten zien dat we goed bezig zijn”, zegt Langeweg. „Er is echt een gezamenlijke visie en bereidheid om samen iets van dat gebied te maken. Mensen willen er recreëren en rust vinden, maar ook bedrijven vestigen zich graag in stedelijk gebied, met zo’n open ruimte.”

Hoewel verschillende belangengroepen elkaar in het overleg hebben gevonden, valt de praktijk nog niet mee. Een van de iconen is Groot Mijdrecht Noord. De provincie wil stoppen met het droogmalen van deze polder. In plaats van agrarisch gebied moet het natuur worden en water bergen. Hoewel de Provinciale Staten het eens zijn over het vernatten van de polder, is het uiteindelijke besluit vorige maand uitgesteld, na protesten van boeren. Er wordt al vijftien jaar over gesproken, toch gaan alle betrokkenen de voors en tegens opnieuw op een rijtje zetten.

Dat het stempel ’icoon’ geen garanties biedt, ondervindt ook stichting Het Groene Hart bij het project Venster Bodengraven-Woerden. Volgens de beleidsmakers is het venster ’de enige open verbinding tussen de grote landschappen in het noorden en in het zuiden en een beeldbepalend panorama op het veenweidelandschap’. Toch zijn er plannen om in dat venster naar gas te boren. Pal aan de rijksweg liggen straks boorinstallaties en zes meter hoge opslagtanks. Directeur Bernt Feis van de stichting: „Uitbreiding van bedrijventerrein West bij Woerden en een nieuwbouwwijk met 20.000 woningen hebben we al kunnen tegenhouden, maar het is alsof we elke keer weer aan een andere kant kunnen beginnen.”

En dan is er nog de financiering van al die icoonprojecten. De projectontwikkelaars, verenigd in de Neprom, hebben een plan ontwikkeld waarbij de opbrengsten van dure woningen in het Groene Hart, naar verbetering van het landschap gaan. Officieel worden ze vandaag gepresenteerd, maar er is al veel kritiek. Willem Verhaak van Milieudefensie: „De plannen druisen in tegen alle afspraken in de Nota Ruimte over het Groene Hart. 13 duizend woningen buiten de huidige bebouwingsgrenzen betekent vijftig nieuwe steenpuisten van elk 250 woningen, midden in het Groene Hart. Dat tast de openheid van het landschap aan en met de rust is het dan ook gedaan.”

Toch zijn dit volgens Paul Langeweg de ontwikkelingen waarvan het Groene Hart het moet hebben. „Het feit dat de Neprom voor zijn bouwbelangen opkomt, is geen reden om het plan krampachtig af te wijzen. Dit soort vormen kun je beter hebben dan weer een nieuwe Vinexlocatie. Er is 1,7 miljard euro nodig willen we alle ambities waarmaken. Dat komt niet allemaal van de overheid.”

De paniek van Adriaan Geuze wordt intussen niet minder groot. „Moedig dat de provincies er iets van proberen te maken, maar het blijft hapsnap, losse projecten. Een crisissituatie vraagt om crisismanagement, om meer passie, inzicht en vernuft. De Veluwe en de Waddenzee zijn bij wet beschermd, waarom geen wet voor het Groene Hart? Waarom wordt er gesproken over twee vensters vanaf de snelweg, waarom geen tien?”

Geuze zou willen dat alle bouwplannen worden stopgezet. „Even helemaal niks, een pas op de plaats. Al jaren gaat het Groene Hart gebukt onder de ambities van wethouders en projectontwikkelaars. De hele ruimtelijke ordening wordt beheerst door grondspeculaties en plannenmakerij. In een soort geheimtaal wordt gesproken over mastroutes, verwevingsgebieden en corridors. Dat zegt de normale mensen niks. Die willen gewoon fietsen en schaatsen in de open polders, in hun cultureel erfgoed. Dat hoeft uiteindelijk geen miljoenen te kosten. Hooguit wat meer fietsroutes.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden