Hoe Mozes Muskens de farao ontmoette

AMSTERDAM - Als bisschop Muskens met algemeen secretaris Bakker van de Raad van kerken maandag bij minister-president Kok op de thee is, scharen zij zich gedrieën in een traditie van duizenden jaren: de wereldlijke en geestelijke macht aan tafel bezig met het spel hand duwen. Nu wint de een, dan de ander; soms geeft de ene zich bij voorbaat gewonnen, - altijd tijdelijk, tot de kansen keren.

Muskens' uitspraak enkele weken geleden over de hongerige en het broodje van de bakker heeft een effect gehad, dat nauwelijks past bij de eerbiedwaardige ouderdom van zijn woorden. Wat hij tussen neus en lippen te berde bracht, was niet de opwelling van 's lands laatste rooie pastoor, maar de geijkte leer van de eeuwenoude katholieke huistheoloog Thomas van Aquino (12de eeuw), terug te vinden in catechismussen, tot en met die van 1993 en al even helder samengevat in het Vaticaanse Concilie van 1965: “Wie in de uiterste nood verkeert heeft het recht zich uit de rijkdommen van een ander het noodzakelijke te bezorgen.”

Deze oude, beproefde overtuiging vormt als het ware de onmisbare sluitsteen in het vernuftige r.-k. bouwwerk waar privé-eigendom en algemeen welzijn, eerlijkheid en rechtvaardigheid, het recht van de enkeling en de universele bestemming van Gods aarde elkaar in subtiel evenwicht dienen te houden, met afwijzing van zowel louter individualisme als collectivisme. Dat alles ligt vast in de 'natuurwet', wordt geloofd, met het begrip 'de menselijke waardigheid' als centraal motief.

In dit systeem behoren recht en naastenliefde nooddruft te voorkomen, maar dat gebod is niet aan het adres van de hongerigen gesproken; voor hen geldt dat waar recht en liefde verzaken, het bezit van de ander niet heiliger is dan het eigen vege lijf.

De r.-k. leer is vooral bekend om geharnaste uitspraken over seksualiteit of meer nog: om de populaire samenvattingen daarvan. Het wekt gemakkelijk de indruk dat de kerk de zaken graag absoluut en zwart-wit stelt. Stelen mag niet en dus. In werkelijkheid hebben 2000 jaar van intense omgang met macht en mensenhart, maar ook de celibataire voorliefde voor spitsvondige constructies, een moraal-systeem geschapen van veel subtiele kleuren en rijke nuances grijs. Een mozaïek waar het sombere winterlicht van calvinistisch Nederland zelden mooi op valt.

Vanaf de dagen van Mozes bij de farao betwisten godsdienst en staat elkaar het primaat in de samenleving. Scheiding van kerk en staat bracht geen echte oplossing, want: wáár ligt de scheiding? Het duwen is gebleven. Voor Bolkestein behoorde het tot het verleden en hij bruuskeerde de bisschoppen; Kok is bedachtzamer en nodigde uit voor een open gedachtewisseling.

- Vervolg op pagina 10:

Mozes Muskens bij koning Kok en farao Frits

Mozes Muskens bij koning Kok en farao Frits Traditie die weet van het zuchten van de creatuur VERVOLGENS VAN PAGINA 1

Toen Napoleon als een opperste daad van arrogantie, maar ook van Verlichting en van scheiding der machten in 1804 de keizerskroon uit de handen van paus Pius VII nam en zichzelf op het hoofd zette leek de strijd tussen kerk en staat voorgoed beslist. Maar hij laaide weer op, met andere wapens op nieuwe fronten - heette Risorgimento in Italië, of Kulturkampf in Bismarck's Duitsland, maar ook echtscheiding, abortus en euthanasie; wapens waren al naar gelang de botte bijl, de fluwelen handschoen, de stille diplomatie - en in onze dagen de televisie, Intomart. In de VS heeft jurisprudentie minutieus een muur gebouwd tussen kerk en staat, maar bisschoppen bemoeien zich met de kernwapens en de economische orde en de Christian Coalition had al menige politicus gemaakt en gebroken, tot de macht haar naar het hoofd steeg, zich vermengde met de reactionaire retoriek van Pat Buchanan, waarmee haar tanden begonnen uit te vallen.

De eeuwige strijd tussen de wereldlijke en religieuze machten is geen verkwikkelijke geschiedenis. Het kerkelijk spreken was niet altijd van zilver; er was schallend koper, er zijn valse tonen gehoord, ingegeven door heel andere machten en belangen. En de hemel weet dat het zwijgen niet altijd van goud was, niet altijd was ingegeven door wijsheid en ascese, maar ook door opportunisme en gebrek aan moed.

Toen in de loop van de negentiende eeuw Verlichting en moderniteit de overhand kregen stonden de kerk twee wegen open: ofwel zich terugtrekken uit deze wereld of toch streven naar invloed en er het beste van maken. Pius IX (+1878) zag zijn Kerkelijke Staat verpletterd en vervangen door het seculiere Italië van Cavour en Victor Emmanuel, hij trok zich verongelijkt terug en verlangde van 'echte' katholieken eigenlijk hetzelfde. Luttele jaren later stuurde Leo XIII zijn gelovigen terug in de politieke arena, maar dan wel als geloofsgezanten, om in het publieke domein de onversneden stem van de kerk te laten gelden. Maar de emancipatie moest nog beginnen; geleidelijk groeide onder katholieken de overtuiging dat maatschappelijke, politieke verantwoordelijkheid hun direct zelf toekwam, dat zij niet slechts volgzame uitvoerders waren van een kerkelijk bestek. Het Vaticaans Concilie heeft deze emancipatie van de leek bevestigd.

Voor de r.-k. kerk betekende dat ongetwijfeld een verlies aan directe macht en invloed, maar met geen gering voordeel. De samenleving werd complex en vergde beslissingen op tal van terreinen met ingrijpende gevolgen op zedelijk, sociaal, economisch gebied. Wat is er dan mooier dan de idealen te schetsen, het visioen omhoog te houden, de contouren van de goede samenleving - en de vuile handen van de concrete invulling en compromissen aan de politici te laten.

De oude kerkvader Augustinus leerde: “Niet alle rechten komen aan allen toe, maar wel komt iedereen liefde toe en niemand onrecht”. Over zo'n zin is een preek te houden en een encycliek te schrijven, maar in de politiek wordt dat een dor debat over promillen.

Is dan nu de grens eindelijk duidelijk getrokken - de kerk voor de mooie preek, de dagdromerij en de maatschappij voor het echte harde werk? Nee, het duwen en trekken rondom de grens gaat door. In deze eeuw hebben sommige landen, met tijdelijk succes en blijvende schade, de kerken weten te muilkorven - in de vrije westelijke wereld was Mexico daar het grote voorbeeld van. Mede als reactie op de verstikkende kerkelijke bemoeizucht in dat land sloot de anticlericale grondwet van 1917 de kerk en haar bedienaren op in hun bedehuis; ze mochten niets zeggen of doen wat tot onrust zou kunnen leiden en zich uitsluitend nog wijden aan vrome prietpraat.

Waar het netjes en vrij toegaat zijn kerk en staat nog niet van elkaar af. Paus Leo XIII lanceerde in 1891 zijn Rerum novarum over het sociale vraagstuk: een (voor onze tijd vreselijk conservatief) pleidooi voor sociale hervorming. De gevestigde katholieke economische macht hoorde temidden van alle sociale onrust voor het eerst dat arbeiders en proletariaat rechten hadden en dat zij niet alleen object waren van de caritas van de kerk.

De macht van zwaard en banvloek heeft de kerk moeten inleveren, maar juist daardoor kon het woord een nieuw gezag krijgen. Het maatschappelijk spreken en schrijven van de kerken is controversieel gebleven, tot in onze dagen toe, waar in Engeland, Nederland en elders kerken de verpaupering aanklagen. Tot en met het Vaticaan dat zich sterk maakt voor het 'recht op voedsel', in aanloop op de komende Wereldvoedsel-conferentie van de VN in Rome. Voor de een is zulk optreden te concreet, hinderlijk, onwenselijk; anderen zien kolen en geiten gespaard, weer anderen doen het af als idealisme zonder deskundigheid of realiteitszin.

Bijval, hoon, onbegrip, boosheid en niet-horen: de profeet voor het aangezicht des konings kan allerlei verwachten. En ook verdienen: want iets roepen in de woestijn ontleent geen meerwaarde aan de locatie noch aan de mantel die de roepende zich omhangt. Dat maakt de strijd juist zo eerlijk en zo aardig. Mozes daalt niet van de berg af, heeft geen stralenkrans, maar moet aantonen wat zijn nummer waard is.

Toen de Nederlandse bisschoppen onlangs bij VVD-leider Frits Bolkestein op audiëntie waren, werd hun met een bijbeltekst de les gelezen over armoede en eigendom. Mozes Muskens kreeg van Farao Frits niet eens de gelegenheid zijn zegje terug te doen. Onbehoorlijk en vlerkerig, maar tegelijk ook een tamelijk getrouwe kopie van de manier waarop pausen en bisschoppen vanouds politici en gelovigen bejegenden - en nog. Men kon de priesters en dominees horen meesmuilen, nu de hoogwaardige excellenties van ons doorluchtig episcopaat eens werden geschoffeerd, zoals aan de basis, om niet te zeggen aan de loketten van de sociale dienst gewoon is.

Maar de paarse kokkerd van Bolkestein heeft arrogant en hoog te paard misschien de lucht niet goed gesnoven. Een partij op winst en kerken op verlies: de krachtsverhouding in de strijd lijkt duidelijk zat, maar Bolkestein onderschat de underdog. Niet lang geleden riep hij de christelijke moraal te hulp voor de cohesie van een uiteenvallende samenleving. De bisschop maakt duidelijk dat die moraal en dus die cohesie niet bestaan waar velen onrecht verduren. Die boodschap wil Bolkestein niet horen: een verhaal over normen, fatsoen, deugden ja - over honger door nieuwe worgwetten nee. Maar de kerken hebben die verhalen niet los in de verkoop - netzomin als Mozes de offers in de woestijn kon losmaken van de vrijheid voor zijn slavenvolkje.

De kerken in Nederland hebben geen macht meer, zelfs hun partij staat aan de kant. Maar dat is de beste bodem voor onversaagde woorden: geen goede burgermoraal zonder christelijke normen en waarden - maar de eerste van deze is rechtvaardigheid voor de ellendige.

Ook premier Kok zal er aan moeten wennen dat nota bene mensen van de kerk hem, de socialist, de oude vakbondsman met zijn petje ik-pik-het-niet, op die rechtvaardigheid aanspreken, dat zij hem om zo te zeggen in zijn linkeroor komen toeteren. Maar hij zal niet zo doof en verhard van hart zijn en geen andere afspraak veinzen. Kok en Muskens staan beiden, met Mozes en Marx, in een traditie die weet heeft van het zuchten van de creatuur.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden