Hoe mooi: noten nemen het over van woorden

Pffft, wat een uitzending. Geen interview, maar een muziekcollege van drie uur. Reinbert de Leeuw toonde zich een excellent verteller, à la Pierre Jansen in de allereerste 'Zomergasten' (1988). Ook als je de dirigent/ componist niet kon volgen, was je geboeid door de liefde en overgave waarmee hij sprak. Over de vogelzang die Olivier Messiaen probeerde te vangen in zijn composities, of over John Cage de 'uitvinder' onder de musici. Zomergasten-presentator Wilfried de Jong hoefde niet meer doen dan aanwezig te zijn. De Leeuw richtte zich via hem tot ons, en wij zagen dat het goed was.

We hoorden Schönberg (natuurlijk), Stravinsky en Andriessen. We zagen een dementerende Misha Mengelberg tot leven komen bij Cherry Duyns. Samen floten ze 'De sprong, o romantiek der hazen'. Ontroerend. Telkens probeerde De Leeuw woorden te geven aan het onuitsprekelijke: hoe noten op papier komen en hoe die hem raken. "Als conservatoriumstudent bleef ik maar Schönberg draaien. Die muziek heeft iets tragisch. Schönberg moest iets loslaten wat hem dierbaar was, dát hoor je. Hij kón niet anders."

We maakten een reis door theorie en geschiedenis van de hedendaagse muziek, met Stravinsky als ijkpunt. "Je hebt muziek van vóór 'Sacre du printemps', en erna. Die verfijnde, culturele Parijse elite werd in 1913 overvallen door een vulkaan. Ze waren gewend aan romantische muziek, en dan ineens deze 'barbarij'."

Het liefst had hij in Wenen gewoond ('met af en toe een uitstapje naar Parijs'), vóór de Eerste Wereldoorlog. "In de tijd van Schönberg, toen de dissonant het ging winnen van de consonant. Het gistte aan alle kanten in de muziek, grenzen werden opgezocht. Er zat iets gevaarlijks in, iets van een nachtmerrie. Hoe Wagner in 'Tristan und Isolde' steeds de vervulling van het verlangen uitstelt. Telkens denk je: nu gaat hij die dissonant oplossen, maar hij doet het niet."

Knap hoe muziekvernieuwer De Leeuw evidente abstracties aanschouwelijk maakte, aldoor aanschurend tegen het mysterie van de muziek, zonder dat mysterie zelf te doorgronden. Waar woorden ophielden, moesten noten het overnemen. We begrepen hem. "Muziek is een raadsel dat niet opgelost kán worden." Voor wat muziek met hem deed, had hij geen taal. Ja, dat hij van zijn stoel viel. Na 120 minuten was hij drie keer 'van zijn stoel gevallen'.

Over zichzelf praatte De Leeuw niet graag. Dat vond hij gepsychologiseer. Met moeite wilde hij kwijt dat hij verliefd was op Barbara Sukowa, voor wie hij 'Im wunderschönen Monat Mai' componeerde. Verder niets over de liefde. Reinbert de Leeuw = muziek. Hij zou er het liefst mee samenvallen, zoals Svjatoslav Richter tijdens een sonate van Schubert. "Ik kan niet naar mijn eigen muziek luisteren", bekende De Leeuw. "Dan denk ik: Oh God, die noot. Alleen dán is het goed als er tussen mij en de muziek niets meer is, als we één ding zijn geworden."

Na een avond vol atonale, anarchistische muziek eindige deze Zomergasten met het 'Erbarme Dich' uit de Matthäus Passion. "Het hoogste wat de menselijke geest heeft voortgebracht is Bach." We zagen De Leeuw meedirigeren. In uiterste bewondering. Aangedaan zelfs. In combinatie met Bach van een schoonheid die pijn deed aan oog en oor.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden