Reportage

Hoe moet het verder met de Koerden en Arabieren nu hun gemeenschappelijke vijand is verslagen?

Sjeik Bandar al-Humaydi met een deel van zijn militie: ‘Wij hadden het gevecht tegen IS in één dag kunnen afronden’. Beeld Hans Jaap Melissen

Jaren vochten Koerden en Arabieren in het noordoosten van Syrië samen tegen IS. Nu het laatste dorp van het kalifaat op vallen staat, rijst de vraag wat er van die eendracht overblijft. En dan dreigt Turkije ook nog eens het gebied binnen te vallen.

Het hoge woord is eruit. “Weet je wat mij niet bevalt aan leven onder de Koerden? Dat we geen vier vrouwen mogen hebben!” De Arabische sjeik Bandar al-Humaydi heeft eerst alleen gesproken over de ‘speciale manieren’ van de Koerden, die in zijn regio aan de macht zijn. Maar nu blijkt dat hij vooral bezwaren heeft tegen de gelijkwaardige rol die de Koerden toekennen aan de vrouw.

De afgelopen jaren vochten Arabieren zoals sjeik Bandar zij aan zij met de Koerden tegen IS in het noordoosten van Syrië. Maar in deze autonome regio hebben de Koerden het voor het zeggen. Parallel aan de strijd bouwden zij aan een nieuwe maatschappij, met onder meer veel aandacht voor democratie en vrouwenrechten. De Koerdische naam van het gebied, Rojava, is inmiddels veranderd in Autonoom Noord- en Oost-Syrië, kortweg NES: een tegemoetkoming aan de Arabieren die er wonen.

Wat gaat hier gebeuren nu het kalifaat op een haar na is verpulverd? De gemeenschappelijke vijand Islamitische Staat (IS) valt weg. En Turkije dreigt met een inval in het gebied. Erdogan wil graag een eind maken aan de heerschappij van de Syrische Koerden, die hij als zijn aartsvijand ziet.

Sjeik Bandar wil nog best een eind meegaan in de ideeën van de Koerden over hoe je een maatschappij moet inrichten. “Als ze ons maar proberen te overtuigen, in plaats van hun ideeën aan ons op te leggen.” Hij is de zoon van een van de belangrijkste Arabische leiders in NES. Zijn vader staat aan het hoofd van de Shammar-stam, die zowel in Syrië als Irak is te vinden, maar ook in andere delen van het Midden-Oosten. Bandar zelf is de leider van de militie Al Sanadid die bij deze stam hoort, en die meevocht tegen IS.

De militieleider ontvangt op een groot landgoed: een flinke villa met bijgebouwen en een wagenpark voor de deur met onder andere een zwarte SUV Cadillac, van een model dat ook populair is bij Amerikaanse popsterren. Hij neemt zijn visite mee naar het gastenverblijf, een rit over een privéweg, waarlangs leden van zijn militie staan, kalasjnikov in de hand. Op het moment dat hun baas passeert, kijken ze naar de grond.

“IS stond hier ooit aan de poort. Ze hebben ook mensen van mijn militie gedood, maar ze kwamen niet het terrein op”, haalt Bandar herinneringen op aan een paar jaar geleden.

De strijd tegen IS was deels een strijd tegen leden van de eigen stam. “Veel leden van de Shammar stam waren bij IS gegaan. Totdat wij onze eigen Sanadid-militie maakten. Toen wisten ze dat ze verkeerd bezig waren”, zegt Bandar met een diepe zware stem die de glazen theekopjes in de gastenkamer bijna laat trillen.

De belangrijkste militie in de strijd tegen IS is de SDF, met daarin Koerden en Arabieren. De naam, ‘Syrian Democratic Forces’, is in overleg met de Amerikanen gekozen. De Amerikanen wisten dat hun grondtroepen in Syrië ‘besmet’ waren: de Koerden van de SDF hebben een duidelijke link met de PKK. En de PKK is ‘terroristisch’ volgens de Turken, de EU en de Amerikanen.

Dat er Arabieren zitten bij de SDF, wil volgens Bandar niet zeggen dat die gelijkwaardig worden behandeld. “De Koerden hebben de macht. Als Arabieren meer te zeggen hebben, zou dat beter zijn.”

Hoe gaat het hier verder als ook het laatste IS-bolwerk, het dorp Baghouz, door de SDF is ingenomen? Door de strijd tegen IS is het gebied in ieder geval veel groter geworden. De SDF-militie is, met westerse luchtsteun, steeds zuidelijker afgezakt naar dorpen en steden waar niet Koerden maar Arabieren in de meerderheid zijn, en waar IS het langst standhield. Overal staan in die dorpen checkpoints van de SDF.

In deze dorpen is het straatbeeld na het vertrek van IS verder vrijwel hetzelfde gebleven: zwartgesluierde vrouwen gaan naar de winkel, maar daarna zo gauw mogelijk weer naar huis, naar binnen.

Slaapcellen van IS

Al die mensen in deze Arabische gebieden willen volgens Bandar niets liever dan dat de Koerden verdwijnen. “De mensen willen geen SDF, maar onze militie. Ik heb dat de Amerikanen ook verteld, maar zij willen dat niet. De meeste Arabieren vertrouwen mijn vader. Wij hadden het gevecht tegen IS in één dag kunnen afronden.”

Bandar verwacht dat zo lang zijn Shammar-stam daar niet voor de veiligheid zorgt, het altijd onrustig zal zijn. “Dan zullen er altijd slaapcellen van IS blijven, omdat ze de SDF haten.”

De toekomstige verhouding tussen de Koerden en de Arabieren is niet de enige onzekere factor in Noord- en Oost-Syrië. Turkije spreekt steeds over de mogelijkheid het gebied binnen te vallen om er een ‘veiligheidszone’ in te stellen. Dat zou moeten gebeuren na het vertrek van de Amerikaanse troepen, dat door Trump was aangekondigd, maar later weer deels werd teruggedraaid. Voorlopig zullen er toch nog zo’n vierhonderd Amerikaanse militairen blijven. Maar niemand weet voor hoelang.

Wie op straat in NES met burgers spreekt, hoort dat een Turkse inval een van de grote zorgen is. Zoiets is al gebeurd in het Koerdische Afrin, in Noordwest-Syrië. Veel inwoners willen alleen anoniem praten en zeggen dat ze het liefst de regio verlaten. Toch is niet iedereen bang.

Varushan Pedrushan (63) runt een pizzabakkerij pal naast de Armeense kerk in Qamishli. “Ik ben ten eerste Armeniër, ten tweede christen, in die volgorde. Turken doodden in 1915 een groot deel van mijn familie. Ik ben nu niet bang voor hen. God gaf ze één kans, die hebben ze nu gehad.”

Veel inwoners van NES zijn de afgelopen oorlogsjaren het gebied al ontvlucht, ook Armeense Syriërs. “Voor 2011 waren er 1500 families hier, nu nog 500. Van ons mag Assad terugkomen, dat is beter dan Turkije. Maar ik denk dat de Turken hier niet komen, zoals in Afrin. Daar was iedereen Koerd, hier zit van alles: Koerden, Arabieren, Armeniërs. Wil je een stuk Armeense pizza?”

Voorbeeld van diversiteit

De onderminister van buitenlandse zaken van NES, Fanar Al Gaet, neemt de dreigementen van Turkije serieus. “Erdogan wil geen oplossing voor Syrië.” Al Gaet, zelf Arabier, denkt dat de manier waarop het bestuur is geregeld in NES een voorbeeld zou kunnen zijn voor mensen aan de Turkse kant van de grens. “We zijn een voorbeeld van diversiteit.” En dat is volgens hem juist waar Erdogan bang voor is.

Dan is er nog een onzekere factor: Bashar al-Assad, na acht jaar oorlog nog steeds de leider van Syrië. De regeringstroepen zijn al ver met het heroveren van die delen van Syrië die de afgelopen jaren in andere handen waren gevallen.

Opmerkelijk genoeg zijn die regeringstroepen nooit helemaal verdwenen uit NES. Qamishli, waar Al Gaet zijn kantoor heeft, lijkt voor 100 procent in handen van de regioregering en de eigen veiligheidstroepen. Maar midden in het centrum rijd je op een kruispunt ineens een andere werkelijkheid binnen. Er staan grote billboards met het hoofd van Assad erop. In de naastgelegen gebouwen zitten nog veiligheidsdiensten. Even buiten Qamishli is het vliegveld ook in handen van de nationale regering, net als een militaire basis. Aan het Assad-kruispunt staan zelfs Syrische politieagenten, die auto’s aanhouden en zonder opgaaf van redenen om geld vragen. Het is voor veel inwoners een permanente waarschuwing voor de corruptie die een van de aanjagers was van de revolutie die in 2011 in Syrië begon.

Gaat Assad proberen ook dit deel van Syrië weer onder nationaal gezag te krijgen? En hoe zullen de Syrische Koerden daarop reageren? Ze staan ambivalent tegenover de nationale overheid. “We zijn altijd in gesprek gebleven met Assad, ook toen die heel zwak was en werd belegerd in Damascus”, zegt onderminister Al Gaet.

De reden? “Wij willen een gedecentraliseerd democratisch Syrië. Waar iedereen kan leven, met welke religie dan ook. Maar we hebben altijd gezegd dat we onderdeel van Syrië blijven en dat Damascus de hoofdstad is.” Veel jongeren uit NES studeren in regeringsgebied, in Damascus of Latakia. Als de keus is: islamitische extremisten aan de macht in Damascus of Assad, dan heeft de laatste vaak de voorkeur.

Hoofdpijndossier

Al Gaet denkt dat Assad NES graag weer onder controle zou krijgen. En als hij moet kiezen tussen de Turken of Assad, dan liever Assad. “Maar dan niet zoals het voor 2011 ging.” Assad ziet de Syrische tragedie als een buitenlands complot en als terreur, verklaart hij. “Maar de ware redenen van de revolutie waren corruptie, het anderen uitsluiten van de macht, het boven de wet staan van de veiligheidsdiensten en de slechte economische situatie.”

Sjeik Bandar staat ook niet geheel afwijzend tegenover het regime, als dat in staat is zich anders te gedragen dan vroeger. Het regime zou een Turkse aanval kunnen tegenhouden, denkt hij. “Maar het belangrijkste is dat Syriërs zichzelf kunnen besturen, zonder al die landen die zich met hen bemoeien.”

Voorlopig is dit de situatie voor NES: het kalifaat zal straks helemaal zijn vernietigd, maar daarmee is de terreurgroep nog niet weg, zolang overgebleven IS-strijders aanslagen kunnen plegen. De Turken zullen blijven kijken naar dit gebied, nu nog vanachter een hoge muur die ze langs de grens met Syrië hebben geplaatst. De Amerikanen blijven nog even en Bashar al-Assad is eigenlijk nooit weggegaan.

Op een van de billboards in Qamishli staat Assad afgebeeld met een zonnebril op. Wie hier symboliek in wil zien, kan nog steeds twee kanten op: NES is een zonnig eiland in de ellende van de Syrische oorlog. Of Autonoom Noord-en Oost-Syrië zal toch een enorm hoofdpijndossier blijken te zijn.

Lees ook:

Baghouz, het laatste dorp van het kalifaat, staat op vallen

Als het dorp Baghouz valt, is het hele IS-gebied ingenomen. Maar guerilla-acties zijn dan nog steeds niet uitgesloten.

IS-vrouw Amber verlangt terug naar Nederland: ‘Mensen hier zijn zo onbeschoft en asociaal’

Amber uit Dordrecht en Hafida uit Delft wonen met hun kinderen in een Koerdisch kamp in Syrië. Ze hopen dat Nederland hen naar huis haalt. Ook al wacht er dan straf.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden