Toekomst

Hoe moet het verder met de boer in Bathmen?

De stallen van 'grote' boer Jawis Klein Hegeman in Bathmen Beeld Hanne van der Woude
De stallen van 'grote' boer Jawis Klein Hegeman in BathmenBeeld Hanne van der Woude

De boer staat onder druk, ook in Bathmen. Dat ligt aan de lage melkprijzen, maar ook aan het tanende begrip voor boeren in de stad en omstreken. Eigenaren van boerenbedrijven worstelen met verschillende dilemma's. Slot van een serie.

Achter het spreekgestoelte in de raadszaal op het gemeentehuis van Deventer sluit Jawin Klein Hegeman zijn betoog over het behoud van de Looschool net af. De bewoners uit Loo - onderdeel van Bathmen - die met ruim honderd man naar Deventer zijn gekomen, zetten het 'Loolied' in. 'Waar de Schipbeek rustig stroomt. Door het land van Loo...'

Het is woensdagavond. De bewoners proberen met hun aanwezigheid bij de raadsvergadering te voorkomen dat de plaatselijke school dichtgaat omdat er nog maar 49 kinderen, veelal van boeren in de omgeving, op zitten. "Daarmee trek je het hart uit onze gemeenschap", zegt Klein Hegeman, boer in Bathmen, die ooit zelf naar de Looschool ging en er nu zijn kinderen naartoe brengt. Een dorp zonder school, dat zal de jonge mensen helemaal afschrikken. Slechts weinigen gaan er wonen, vanwege een gebrek aan betaalbare woningen.

Pop-upredactie
De pop-upredactie was deze week in Bathmen, van oudsher een agrarisch dorp in Overijssel. Trouw ging er op zoek naar de verdwijnende boeren en hun cultuur. Vandaag de slotaflevering.

Dagelijkse zorg

De zorgen over de leefbaarheid verbindt de boeren en de niet-agrarische dorpsbewoners. Die verbinding is er altijd geweest, maar neemt af. In dorpen als Bathmen was de landbouw eeuwenlang de kern waar alles om draaide. Goed, de voorstellingen in het plaatselijke Cultuurhuus beginnen nog altijd om half negen, als de boeren klaar zijn met hun werk, maar dat is vooral omdat het altijd al zo ging.

In het Overijsselse dorp met zo'n 5000 inwoners zijn veel boerenbedrijven verdwenen - in de afgelopen twintig jaar zeker een derde. De boer staat onder druk. Dat is in Bathmen niet anders dan in de rest van Nederland. Of het nou komt door de milieubeweging die de grote stallen vervuilend en dieronvriendelijk vindt, of door kritische consumenten die ontroerd raken door huppelende koeien in de wei maar in de winkel wel het goedkoopste pak melk kiezen.

Lage melkprijzen zijn prettig voor de consument, maar een dagelijkse zorg voor melkveehouders. Terwijl het deels hun eigen schuld is. Toen het melkquotum na jaren lobbyen vanuit de sector vorig jaar werd afgeschaft, gingen de meeste boeren uitbreiden. De productie van melk steeg, de prijzen doken bijna net zo snel omlaag. Ondertussen belast de mest van al die koeien het milieu. De overheid kondigde nieuwe regels aan. Een mestplafond moet uitkomst bieden, met als gevolg dat er waarschijnlijk volgend jaar 200.000 koeien moeten verdwijnen.

(tekst loopt door onder de afbeelding)

Op de boerderij van Hermien en Appie Haarman Beeld Hanne van der Woude
Op de boerderij van Hermien en Appie HaarmanBeeld Hanne van der Woude

Verscheidenheid

Dat had de sector toch aan moeten zien komen? Misschien wel, zeggen boeren. Maar praat vooral niet te makkelijk over 'de sector'. Een boer bemoeit zich niet zo snel met de buurman, als die een grote stal neerzet voor meer koeien. Iedereen maakt keuzes die voor zijn eigen bedrijf het beste zijn. Door die verscheidenheid aan boerenbedrijven, van groot tot klein, van biologisch tot intensief, lopen ook de meningen uiteen.

De pop-upredactie van Trouw, die zich afgelopen week in Bathmen vestigde, sprak met allerlei soorten boeren, met dorpbewoners, en mensen uit de lokale en regionale politiek. Dat vertaalde zich in drie dilemma's waar boeren vandaag de dag mee worstelen.

Stoppen of doorgaan?

"Dat huis daar, daar wonen twee dames die met ezels fluisteren. Een deel van de grond die vroeger bij de boerderij hoorde, hebben wij gekocht. De boerderij daar weer achter, daar hadden ze geen opvolger. Ook die zijn ermee gestopt." Jawin Klein Hegeman staat achter zijn stal. Die is vorig jaar een stuk groter geworden, waardoor er nu plek is voor 200 koeien. Maar hij weet ook nog goed hoe het was toen zijn vader de boerderij in het buitengebied van Bathmen runde. Ze werden toen nog omringd door andere boerenbedrijven.

Het aantal melkveeboeren in Nederland is sinds 2000 met 28 procent gedaald tot 17.000 bedrijven. Die trend zet waarschijnlijk door. Volgens cijfers van het CBS heeft 40 procent van de melkveehouders van 55 jaar of ouder geen opvolger klaarstaan. Was het vroeger vanzelfsprekend dat een zoon het familieboerenbedrijf overnam, tegenwoordig geven boeren hun kinderen de keuze. "Boer zijn, is een way of life", zegt Roelof in 't Hof, die het boerenbedrijf met ruim 100 koeien van zijn vader overnam. "Dat kun je niet doen als het niet je passie is."

Toch is stoppen voor boeren geen eenvoudige stap. Veel bedrijven rond Bathmen zijn al eeuwen in handen van de familie. Het idee dat jij degene bent die de deur definitief achter zich dichttrekt, kan enorme stress opleveren, merkt Joke Haverkamp van Zorg om Boer en Tuinder, een organisatie die agrariërs helpt als zij in de problemen komen. Een boerderij is meer dan een bedrijf, het is de identiteit van een familie.

Kentering

Maar er is een kentering te zien bij de jongste generatie. Zij zijn zakelijker en over het algemeen hoger opgeleid dan hun ouders en grootouders. Op de landbouwscholen draait het meer dan vroeger om het vak economie. De jonge boeren zijn bovendien mondiger. De vijftienjarige zoon van Jan-Hein Nikkels, die een biologische boerderij runt in Bathmen, stuurde afgelopen woensdag alle Tweede Kamerleden die over landbouw gaan een e-mail om uit te leggen wat mogelijke nieuwe regels rond het mestoverschot voor hem zouden betekenen. "Dat vind ik zo mooi", zegt Nikkels. "Hij doet het in zijn eigen taal, maar hij doet het wel."

De nieuwe generatie boer is ook inventiever. Zij zoeken andere mogelijkheden om geld te verdienen, zoals een stal ombouwen tot congrescentrum, een zorgboerderij opzetten of zelf kaas maken met eigen melk; je vindt het allemaal in Bathmen.

De nieuwste vondst is Co-stroom, een energiecoöperatie van een tiental Bathmense boeren en ondernemers. Inwoners van Bathmen die zelf geen zonnepanelen op de daken kunnen of willen plaatsen, kunnen dat doen op de daken van de grote stallen. Dat levert de boeren iets extra's op en de inwoners van Bathmen krijgen groene stroom. Door de initiatiefnemers wordt het project bewust eerst lokaal gehouden, zegt Jetze Steensma, een van hen. Als alles volgens plan loopt, kan het begin volgend jaar van start.

(tekst loopt door onder de afbeelding)

De stallen van 'kleine' boer Appie Haarman in Bathmen Beeld Hanne van der Woude
De stallen van 'kleine' boer Appie Haarman in BathmenBeeld Hanne van der Woude

Biologisch of regulier?

De familie van Jan-Hein Nikkels boert al vier generaties in Bathmen. In 2012 besloot hij zijn boerderij om te vormen tot een biologisch bedrijf. Dat begon met kippen voor bio-eieren, vorig jaar kwamen de melkkoeien erbij. "Wij zagen een economische kans in het biologisch boeren. Heb je een regulier bedrijf, dat sta je allemaal in de rij met hetzelfde product. Nu komen de afnemers naar ons toe."

Een biologische melkveehouderij, waar geen kunstmest wordt gebruikt en het voer voor de koeien van eigen bodem komt, lijkt voor veel mensen de oplossing voor de problemen. Geen vervuiling, een diervriendelijkere veehouderij, en voor de boer een betere prijs voor zijn melk. "Biologisch is booming", zegt Lia van Dijk, fractievoorzitter van de Partij voor de Dieren in de provincie Overijssel. "Je ziet jaar na jaar de consumptie stijgen."

Toch gaat het nog altijd om slechts 4,3 procent van de totale markt. Daarom kunnen niet alle boerenbedrijven die interesse hebben om biologisch te boeren dat direct doen. Nikkels leverde altijd melk aan FrieslandCampina, maar dat zit vanwege de beperkte vraag niet echt te wachten op biomelk van zijn bedrijf. Dus gaat zijn melk nu naar Eko Holland.

Vraag je boeren of ze het zien zitten om biologisch te worden, dan wuiven de meesten dat idee weg als 'een hele andere tak van sport'. "Het moet bij je passen", erkent Nikkels. Bovendien vraagt het om een flinke investering- een bedrijf doet er twee jaar over om helemaal biologisch te worden.

Middencategorie

Meer boeren kozen ervoor om te groeien: volgens cijfers van het CBS steeg het aantal koeien in 2016 met zo'n 10 procent ten opzichte van vorig jaar. Schaalvergroting, dat leek de enige oplossing voor een lage melkprijs. Maar volgens Van Dijk is het een doodlopende weg. Zo zijn er bedrijven ontstaan die zoveel koeien hebben dat zij de mest niet meer op het eigen grondgebied kwijt kunnen. Zij moeten het overschot laten ophalen door mestverwerkers.

In Bathmen hoort het grootste deel van de boeren tot de middencategorie: een stal met tussen 80 en 200 koeien, met een stuk grond dat de hoeveelheid mest helemaal of bijna helemaal kan verwerken. Met het 'Foqus planet'- programma van FrieslandCampina - waar nog steeds het overgrote deel van de boeren in de omgeving aan levert - kunnen boeren toeslagen verdienen als zij bijvoorbeeld doen aan natuurbehoud, of hun koeien in de wei laten grazen. Zo hopen traditionele boerenbedrijven het hoofd boven water te houden zonder biologisch te worden, maar ook zonder megastallen neer te zetten. Of dat ze lukt, zal sterk van de melkprijs afhangen. En die fluctueert stevig - al is die met 37,5 cent per kilo melk op dit moment volgens boeren weer 'redelijk'.

Het wordt tijd dat de consument een eerlijke prijs betaalt voor gewone melk, vindt Van Dijk van de Partij voor de Dieren. Dat betekent afscheid nemen van de subsidies die melkveebedrijven nog altijd vanuit Europa krijgen. "Dan zullen mensen zien dat het prijsverschil met biologische zuivel wel meevalt."

Lokaal of globaal?

De familie In 't Hof heeft in de nieuwe stal een soort uitkijkplateau gemaakt. Voor de schoolklassen met kinderen die denken dat melk wordt gemaakt in de melkfabriek, en voor andere groepen die komen kijken, zegt Jeannette in 't Hof. "We hebben ook eens een groep Surinaamse dames uit Den Haag op bezoek gehad. Erg leuk." Ze bezochten naast de stal ook de kaasmakerij, waar onder meer een kleine pers en een pekelbad staan.

Zo zien Nederlanders dat graag. Lokaal geproduceerd, eerlijk voedsel.

De familie In 't Hof is niet de enige in de omgeving van Bathmen die de stallen opent. Er zijn talloze initiatieven om burgers - stedelingen vooral - naar het boerenerf te lokken. Dat moet de kloof tussen stad en platteland verkleinen, want die is misschien wel te groot geworden, erkennen de boeren.

Kritiek

Die kloof begint al in dorpen als Bathmen zelf. Zodra een boerderij vrijkomt, gaat een deel van de grond naar boeren in de buurt, in de boerderij zelf komen veelal 'buitenlui' te wonen. Mensen uit de stad op zoek naar ruimte, die hooguit paarden gaan houden, maar die verder weinig met het boerenbestaan op hebben. Mensen die weleens bij de boer komen klagen als die zijn land aan het bemesten is, terwijl zij net de was buiten hebben gehangen. Het geklaag neemt toe, zeggen bewoners die de pop-upredactie in het Cultuurhuus opzochten.

Dat begrijpen boeren niet. Ze vinden het sowieso moeilijk te verkroppen dat hun sector zoveel kritiek krijgt. De landbouw is juist iets waar Nederland trots op moet zijn. Nederland is de grootste landbouwexporteur ter wereld, dankzij de enorme efficiëntie en de hoge kwaliteit van de producten, of het nu melk is of gewassen uit de kassen.

Maar is het wel wenselijk dat een klein land als Nederland bovenaan de lijst met grootste landbouwexporteurs staat? Op de langere termijn niet, erkent ook belangenorganisatie LTO. Althans, niet als het gaat om de grondstoffen als melk alleen. Nederland zal meer moeten inzetten op de zogeheten toegevoegde waarde. Dierenwelzijn is zo'n waarde. Als Nederlandse melk het kwaliteitsstempel 'diervriendelijk' krijgt, zullen consumenten daar best meer voor willen betalen, zo is de gedachte.

Een nieuwe markt is ook de export van kennis. De koeien staan daarmee niet meer in de Nederlandse stallen, maar bijvoorbeeld in Pakistan, waar Nederlandse agrarische adviesbureaus hun diensten kunnen aanbieden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden