Review

Hoe Midden-Europa zich etnisch schoonmaakte

Pieter van der Plank beschrijft de volkerenverdrijving en volkerenmoord in Midden-Europa, tussen ongeveer 1912 en ongeveer 1960. Grieken tegen Turken, Turken tegen Grieken, Litouwers tegen Polen en omgekeerd, Slavische Macedoniërs tegen Albanezen, enzovoorts. Van der Plank tekent het heel precies op en legt helder uit dat de westerse bemoeienis, vooral tussen 1918 en 1920, de zaak geen goed heeft gedaan.

Alles aan dit boek is groot: het is vuistdik, het is gevuld met duizenden getallen, allemaal verband houdend met huiveringwekkende misdaden, het is niet het eerste maar het tweede proefschrift van de auteur, en het is in zijn weloverwogen compleetheid een meesterwerk.

Het speelt zich af in de onoverzichtelijke ruimte die we Midden-Europa noemen: Polen, Tsjechië en Slowakije, de Balkan, West-Oekraïne. Ten oosten van óns en ten westen van Rusland.

De gegevens van deze kroniek bestrijken de periode tussen de aanloop naar de Eerste Wereldoorlog en de uitloop van de Tweede. Tussen 1912 en 1960, heeft de schrijver becijferd, werden in nationale, etnische en racistische zuiveringen ruim 36 miljoen Midden-Europeanen uit hun woonplaatsen verdreven, van wie er 9 miljoen omkwamen.

De ineenstorting van complexe staten als het Osmaanse rijk, het Duitse Keizerrijk en de Oostenrijk-Hongaarse dubbelmonarchie, ging gepaard met de opstand of emancipatie van groepen die zich eerder in hun lot hadden geschikt.

Grieken, Bulgaren, Turken, Litouwers, Serven, Tsjechen, Oe kraïners en Polen en nog vele andere minderheden zagen hun kans schoon om rechten op te eisen bij zwakke potentaten, en hun zaak voor het forum van de internationale opinie te brengen. Vooral toen na de Eerste Wereldoorlog het zelfbeschikkingsrecht der volken uitgangspunt van de territoriale regelingen werd.

Een groot deel van Van der Planks boek gaat over oorlogen en twisten die wij ons vaag herinneren, uit de Balkanverhalen van Den Doolaard bijvoorbeeld, of uit 'De brave soldaat Svejk', die ronddoolt in streken als Memelland, Bessarabië, Bukovina en Walachije.

Maar de heroïek, romantiek of humor die de herinnering omgeeft, ruimt bij Van der Plank het veld voor rechte tellingen van deportaties en slachtingen.

In de slag om nationale erkenning was de wedijver enorm, en de winnaars van gisteren konden makkelijk de verliezers van vandaag worden. Voormalige lotgenoten keerden zich nogal eens tegen elkaar. De lezer van 'Etnische Zuivering in Midden-Europa' vergaat elke voorkeur als hij ziet hoe moeiteloos een partij in het ene jaar of land een underdog was, en in het volgende een wrede meester.

Turken verdreven Grieken uit Istanbul, Grieken vermoordden Turken in Macedonië. Alleen de Joden waren altijd en overal het slachtoffer, van de oude en de nieuwe heersers. Hun uitzonderlijke lot wettigt de behandeling van wat onbedoeld navrant 'de Joodse emancipatie' heet in een apart deel.

De West-Europeaan die aanstoot neemt aan al die bloedige volksverhuizingen, moet bedenken dat de beschaafde landen een aandeel hebben gehad in de ontketening van deze krachten, overigens met de beste bedoelingen. Frankrijk en Engeland bedisselden met de Verenigde Staten in het Verdrag van Versailles (1919) dat de wrakke imperia langs nationale lijnen verkaveld moesten worden.

De kersverse natiestaten moesten dan wel hun fatsoen tegenover 'inwonende' minderheden bewaren. Bij die vaderlijke aansporingen vergaten de geallieerde machten dat hun eigen natie- en staatsvorming, lang geleden, óók niet met een pennenstreek tot stand was gekomen, maar de uitkomst was geweest van bloedige interne en buitenlandse strijd.

In West-Europa was de staat na een ingewikkelde ontwikkeling uitgegroeid tot de hoedster van individuele burgerlijke rechten. Na de nodige schiftingen werd het gezag ten slotte een waarborg van eenheid in verscheidenheid.

Maar in Midden-Europa werd de staat als een voertuig voor groepsverheffing beschouwd, een apparaat dat de nieuwe elite exclusieve rechten verschafte. In de inleiding en in de laatste bladzijden hamert Van der Plank op dit dramatische verschil in opvatting over de taak van de staat.

Het nationalisme is sinds de Tweede Wereldoorlog van alle kwaads beticht, en genocide wordt wel 'the crime of state' genoemd. Maar alle verantwoordelijkheid van de grootmachten en de nieuwe staten ten spijt, ook Van der Plank kan er niet omheen dat veel misdaden op volks initiatief werden bedreven, in ouderwetse pogroms waaraan de autoriteiten pas achteraf een fiat gaven.

,,Het overvallen en leegroven van elkaars dorpen was een oude traditie'', schrijft hij in verband met de strijd tussen Armenen, Koerden en Turken. Maar die wetteloosheid kenmerkte ook een groot deel van Midden-Europa.

Met enige overdrijving mag men zeggen dat de autoritaire imperia waaruit de Midden-Europese natiestaten zich afsplitsten er nog redelijk in slaagden de bloeddorst te beteugelen. Van der Plank wijdt een paar mooie bladzijden aan het aristocratisch kosmopolitisme langs de Donau.

In zijn conclusie dat de staat het in zich bergt om als een beul tegen zijn onderdanen op te treden, maar niettemin uiteindelijk de redder van de vervolgden is, stemt Van der Plank overeen met de socioloog Abram de Swaan die in zijn Huizinga-lezing van 2003 hetzelfde betoogde.

Maar Van der Plank, die zich in zijn lijvige optekening van schanddaden van verontwaardiging heeft weten te onthouden, voegt aan die bescheiden hoop nog een voorwaarde toe: Staten hoeven niet het homogene karakter te bezitten dat de etnische zuiveringen van de vorige eeuw nastreefden. Maar een vereiste is wel dat de burgers een gemeenschappelijk uitgangspunt onderschrijven, een identiteit die je niet anders dan 'nationaal' kunt noemen.

Het ideaal van een supranationale, bijvoorbeeld Europese, solidariteit lijkt vooralsnog te hoog gegrepen. Mensen worden bij elkaar gehouden door een grootste gemene deler, niet door een kleinste gemene veelvoud.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden