Hoe mensenoffers bijdroegen aan de vorming van eerste rijken

Lithografietekening van een publieke executie in Hawaii in 1819, door Jacques Arago. Beeld Wikimedia Commons
Lithografietekening van een publieke executie in Hawaii in 1819, door Jacques Arago.Beeld Wikimedia Commons

Stamgenoten pletten onder een kano of ze van het dak afrollen en niet opvangen - dit soort mensenoffers die werden gebracht in vroege beschavingen, hebben bijgedragen aan wording van koninkrijken en staten, betogen onderzoekers in het gerenommeerde blad Nature.

Mensen in kleine stukjes snijden of verbranden was ook normaal in vroege beschavingen in de 93 vroege samenlevingen die wetenschappers uit Australië en Nieuw-Zeeland onder de loep namen.

In 40 van de aan de hand van archeologische vondsten onderzochte samenlevingen, werden mensen geofferd. De wetenschappers ontdekten dat bij een meer hiërarchische samenleving, vaker menselijke offers werden gebracht.

Hoewel over de hele wereld mensen werden geofferd, onderzochten de wetenschappers alleen culturen in delen van Afrika, Azië en Oceanië.

In twintig samenlevingen met minder verschillende sociale klassen, kwam in vijf van de gevallen menselijk offers (altijd aan een god) voor. Van de 27 samenlevingen met sterkere sociale en hiërarchische structuren, werden in 18 gevallen mensen geofferd.

Daarom stellen de wetenschappers dat mensenoffers indertijd niet alleen een religieus doel hadden, maar ook bijdroegen aan 'sociale stratificatie': het in stand houden én versterken van sociale structuren. Uiteindelijk hebben mensenoffers dus bijgedragen aan de vorming van klassensystemen en daardoor aan de vorming van koninkijken en moderne politieke staten, stellen de wetenschappers.

Sociale wanorde voorkomen

Maar hoe werkt dat in de praktijk? Op de eilandengroep Polynesië werd bijvoorbeeld geloofd dat stamhoofden door goden gezonden waren, schrijven de wetenschappers. De handeling van het offeren bevestigde de goddelijke positie van deze leiders: zij beschikten in naam van de goden over leven en dood.

Daarbij werden offers ook ingezet bij het doorbreken van taboes of het veranderen van gewoontes. Het offer fungeerde als breekpunt, als een signaal waarmee nieuwe regels of normen werden aangekondigd. Zo werd sociale wanorde en instabiliteit voorkomen.

Mensen werden overigens ook geofferd als een nieuwe boot of een huis moest worden ingewijd, of als een belangrijk iemand begraven werd. Zo lieten leiders zien wie er de baas was, en wie waar in de rangorde stond. Mensenoffers waren dus een handig controle-instrument: sociale structuren wortelden en vormden een stabiele basis voor het ontstaan van koninkrijken en staten waarin sterke hiërarchie belangrijk was.

Volgens de wetenschappers laten hun resultaten zien dat er een 'donkere link' is tussen religie en de ontwikkeling van moderne politieke staten. Onderzoeker Joseph Watts van de University of Auckland, zei tegen de Britse krant The Guardian dat religie deze functie nog steeds kan hebben: "Onze studie laat zien hoe sociale elites religie kunnen misbruiken om sociale controle uit te oefenen. Het offeren van mensen laat zien hoe ver dat kan gaan."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden