Hoe meer internet, hoe minder religie. Is dat toeval?

Beeld anp

Als twee totaal verschillende ontwikkelingen gelijke tred houden, wil dat nog niet zeggen dat er een verband is. Maar wat als de gelijkenissen te opvallend zijn? Een Amerikaanse informaticus krijgt de wind van voren. Volgens critici ziet hij verbanden die er niet zijn.

Er is iets vreemds aan de hand met de leeftijden van vrouwen die tussen 1999 en 2009 Miss America werden. De schommelingen in hun leeftijden hielden vrijwel gelijke tred met de overlijdenscijfers van Amerikanen die overleden doordat ze in aanraking kwamen met stoom, hete dampen en andere hete objecten.

Beeld Spurious Correlations

Ook opvallend: het totaalbedrag dat Amerikanen tussen 2000 en 2009 uitgaven aan huisdieren correleert sterk met het aantal Amerikanen dat zich in die periode van het leven beroofde door zich op te hangen, zichzelf te wurgen of zichzelf te verstikken.

Geinig, maar het zegt natuurlijk niks.

Beide voorbeelden staan op Spurious Correlations, een website van Tyler Vigen, promovendus in de rechten aan de Harvard-universiteit. Hij programmeerde een computerscript dat willekeurig correlerende data aan elkaar knoopt. Zo wil hij bewijzen dat correlatie (een significante gelijkenis tussen cijfermatige ontwikkelingen) niet hetzelfde is als causatie (een verband tussen twee cijfermatige ontwikkelingen). Volgens Vigen halen veel mensen de twee nog te vaak door elkaar.

Zijn missie lijkt geslaagd. Want hoe overtuigd je ook bent dat toeval niet bestaat, we kunnen onmogelijk de jury van Miss America de schuld geven van fatale stoomincidenten. En het is wel erg onwaarschijnlijk dat aankopen in de dierenwinkel tot massale levensmoeheid hebben geleid. En dat de scheidingspercentages in de staat Maine gelijke tred houden met de afname in de consumptie van margarine - tsja: dat zal ook wel toeval zijn.

Beeld Spurious Correlations

Maar nu een heel ander voorbeeld. In 1990 had vrijwel geen enkele Amerikaan thuis een aansluiting op internet. Twintig jaar later was dat ongeveer 80 procent. In diezelfde periode nam het aantal Amerikanen dat zich tot geen enkele godsdienst rekende, fors toe: van 8 procent in 1990 tot 18 procent in 2010. Is dat wel toeval?

Informaticus Allen Downey van het Olin College of Engineering in Massachusetts denkt van niet. In een onlangs gepubliceerde studie wijst hij erop dat de ontkerkelijking van zijn land zich niet helemaal laat verklaren door zaken als opvoeding en opleidingsniveau.

Niet de ouders, niet de universiteit
Steeds minder Amerikanen worden religieus opgevoed, constateert Downey. En dus neemt de aanwas van jonge gelovigen af. Toch ligt de 'schuld' van de ontkerkelijking niet helemaal bij de ouders, want de terugloop in godsdienstige opvoeding is veel minder sterk dan de totale secularisering.

Voor de stijging van het gemiddelde opleidingsniveau geldt volgens Downey hetzelfde. Er zullen ongetwijfeld jongeren van hun geloof vallen als ze op een college of universiteit in aanraking komen met andersdenkenden. En aangezien er de afgelopen twee decennia meer jongeren gingen studeren, zullen er ook meer jongeren van hun geloof zijn gevallen. Maar die stijging is niet zo significant dat hij de ontkerkelijking kan verklaren. Zelfs niet wanneer je de afname in religieuze opvoeding erbij optelt.

'Internetgebruik verkleint je kans op religieuze betrokkenheid'
Daar komt het internet in beeld. 'Het internet maakt het mogelijk om contact te leggen met anders- en niet-gelovigen en persoonlijke interactie met hen te hebben', stelt Downey in vakblad MIT Technology Review. Dat heeft volgens hem duidelijk een effect op 'mensen in homogene gemeenschappen' - denk aan conservatieve evangelicalen die in het echte leven vooral omgaan met gelijkgestemden. Voor Downey is het duidelijk: 'Internetgebruik verkleint je kans op religieuze betrokkenheid.'

Zijn vondst werd vrijwel direct opgepikt door internationale media - van christelijke tijdschriften tot CNN. Godsdienstwetenschappers en sociologen zijn echter sceptisch. Immers: correlatie is nog geen causatie, hoe opvallend de gelijkenissen ook zijn.

Er is wel degelijk sprake van een 'virtualisering van religieuze rituelen', meent socioloog en ethicus Cheryl Casey op de website van CNN. 'De institutionele controle is verdwenen. Er zijn steeds meer manieren om in gesprek te gaan (over spiritualiteit, red.) en steeds meer mensen om dat gesprek mee te voeren.' Maar het blijft de vraag of die nieuwe vormen de rol van de kerken helemaal overnemen.

Iedere minuut op internet is een minuut minder bijbelstudie
Religiecolumnist Andrew Brown van The Guardian gelooft in ieder geval niets van Downeys theorie. Volgens hem doet Downey alsof internet een soort tweede Verlichting op gang brengt: als mensen online hun horizon verbreden, ontdekken ze dat hun religieuze dogma's niet kloppen. Als dat waar is, schrijft Brown, zou in de VS het rationalisme flink terrein moeten winnen. Daar lijkt geen sprake van.

Toch ziet Brown wel een verband. 'Ieder uur dat je online doorbrengt, ben je niet met iets anders bezig. Religie moet het juist hebben van praxis, van rituelen. Een internetter is bijna per definitie niet bezig met collectief religieus handelen. Amerikaanse religie wordt niet gesmoord door de rede, maar door Facebook.'

'De VS veranderen, secularisatie is daar het gevolg van'
Onderzoeksbureau Pew kwam eerder al met andere verklaringen. Volgens Pew is ontkerkelijking is het gevolg van een hele reeks factoren. Zo moet een deel van de jonge christenen niets hebben van de manier waarop kerkelijke orthodoxie de afgelopen decennia hand in hand ging met conservatieve machtspolitiek. Dat zal ongetwijfeld meespelen.

Ook heeft de jonge generatie minder moeite met homoseksualiteit en abortus, weet Pew. Amerikanen trouwen steeds later en krijgen steeds later kinderen - en niet-gehuwden zijn over het algemeen minder trouwe kerkgangers.

Downey heeft zich nog niet laten overtuigen. Hij kan zich voorstellen dat 'redelijke mensen' het met hem oneens zijn. En, geeft hij toe, de internet-theorie verklaart niet alles. Het effect van de ontkerkelijking is zo sterk dat er ook andere zaken moeten meespelen. 'Ongeveer de helft van de waargenomen veranderingen blijven onverklaard.'

Beeld Allen Downey
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden