Hoe Mansholt zijn vrienden verloor

De tentoonstelling over de iconische landbouwminister Sicco Mansholt gaat ook over de keerzijde van zijn vernieuwende beleid.

Nooit meer honger' is de opdracht die de jonge Sicco Mansholt als minister van landbouw net na de oorlog meekrijgt. Het is de start van een ongezochte - hij bleef liever boer - en uiteindelijk zeer bewogen carrière in Nederland en Europa. Hij slaagt glansrijk, maar hij realiseert zich langzaamaan dat hij een machinerie in werking heeft gesteld die niet van ophouden weet. Met onafzienbare boterbergen en melkplassen als resultaat. De aanslag op natuur en milieu overziend beseft Mansholt dat hij eigenlijk heeft gefaald. Hij probeert het tij nog te keren, maar wordt weggehoond en zelfs door oude vrienden verguisd. Hij trekt zich verbitterd terug en ontpopt zich tot een radicale milieu-activist.

"Het is eigenlijk een Griekse tragedie. Daarin wordt in vijf bedrijven de opkomst en ondergang van een persoon weergegeven", zegt Marten Kuijpers, curator bij Het Nieuwe Instituut in Rotterdam. Zo kwam hij op het idee om de tentoonstelling 'Sicco Mansholt, een goede Europeaan' in te richten in vijf ruimtes die elk een deel van Mansholts carrière weergeven. De overgang van de ene naar de andere ruimte wordt begeleid met een videoboodschap van vier verschillende personen, zoals een koor dat doet tussen de bedrijven in een tragediespel.

Toch zegt Kuijpers zijn blik niet zo zeer op de persoon Mansholt te hebben gericht, maar meer op de zaak. "Innovaties zijn niet alleen maar zegeningen. Ze veroorzaken ook conflicten. Die twee kanten laat ik hier zien. De industriële landbouw heeft de voedselschaarste verdreven en de boeren een zekere welstand gegeven. Anderzijds blijkt er geen rem te zitten op de tomeloze groei ervan, met uitputting van grondstoffen en grote milieuschade tot gevolg. De persoon Mansholt is een mooi vehikel om dat te laten zien."

Toch kun je niet om de man heen. Mansholt is een eigengereide, dominante persoonlijkheid, hetgeen duidelijk in zijn beleid doorsijpelt. "Oh zeker", erkent Kuijpers, "Maar ook deze man had twee kanten, zoals we in de eerste ruimte, waar zijn vorming aan bod komt, laten zien. Zijn activisme - hij kwam uit een SDAP-nest - had hij van zijn moeder. Ze waren heel close, zoals blijkt uit de vele brieven die ze elkaar schreven, maar het knetterde ook regelmatig tussen hen. Als politicus was hij echter ook pragmatisch. Dat had hij van zijn vader, de herenboer en ook politicus."

Elfstedentocht

In het tweede deel wordt het ministerschap (1945-58) en zijn commissariaat bij de Europese Gemeenschap (1958-73) belicht. "Zijn eigengereidheid uit zich hier bij voorbeeld in 1954, als de behandeling van de landbouwbegroting moet worden uitgesteld omdat Mansholt de Elfstedentocht gaat rijden. Maar goed, hij pakt het voedselvraagstuk voortvarend aan. Hij organiseert schaalvergroting, mechanisering en innovatie. Zo slaat langzamerhand schaarste om in overvloed. Dat heeft ook zijn consequenties voor het Nederlandse landschap, dat van kleinschalig in een efficiënt productielandschap verandert. Honderden voorlichtingsfilms maken de boeren rijp voor de grote omslag. Het ministerie is in die periode zo'n beetje de grootste opdrachtgever van de filmindustrie. Daarbij heeft hij veel oog voor de boeren. Hij wil dat ze een beter leven krijgen. En dat niet alleen in inkomen, ze moeten ook de ruimte krijgen voor geestelijke ontwikkeling. Mansholt slaagt met vlag en wimpel. Nederland is door de samenwerking van boeren, overheid en wetenschap een gidsland voor de rest van de wereld."

In Europa zet Mansholt die lijn door als hij in 1958 tot landbouwcommissaris wordt benoemd. "Hij weet het Gemeenschappelijk Landbouw Beleid (GLB) met zijn subsidies en vaste prijzen van de grond te trekken. Dat is een hele prestatie, want de zes leden van de toenmalige EU zaten er vooral voor zichzelf. In feite redde hij de Europese Gemeenschap, want op andere onderwerpen liepen de onderhandelingen voortdurend vast. Niet dat het bij landbouw van een leien dakje ging, maar Mansholt had een ijzeren wil en een groot uithoudingsvermogen. Hij liet gewoon de klok stilzetten, pal voor de deadline, en vergaderde nachten door totdat er resultaat was. Hij was ontegenzeggelijk de centrale figuur in Europa."

Waarmee de derde ruimte - over meneer Europa - al een eind is ingevuld. "In zijn laatste periode als commissaris probeerde hij vervolgstappen te zetten met dat GLB. Mansholt wilde de beschikbare gronden efficiënt inzetten. Dus niet ieder land hetzelfde laten telen zodat er weer een berg van het een of ander zou ontstaan. Hij drong erop aan dat op Europees niveau zou worden bepaald wat waar zouden worden geteeld. Dat zogenaamde structuurbeleid - mijn vierde ruimte - was echter een brug te ver. Ook een handelsakkoord met de VS kon niet door de beugel. Met name de Franse president De Gaulle lag dwars, op beide punten. Die liet zich niet de les lezen door een niet-gekozen ambtenaar in Brussel. Mansholt werd met zijn planmatige landbouw ijskoud weggezet als de nieuwe Stalin."

Club van Rome

Het structuurbeleid kwam uiteindelijk wel van de grond, maar zeer verwaterd. Mansholt was er erg teleurgesteld over en schreef uiteindelijk aan zijn baas, de Italiaanse commissievoorzitter Malfatti, een uitgebreide brief waarin hij zijn standpunten nog eens uiteenzette. Daarbij werd hij mede geïnspireerd door een manuscript van de Amerikaanse systeemtheoreticus Dennis Meadows. Een manuscript dat later zou leiden tot de geruchtmakende publicatie van de Club van Rome. Mansholt pleitte in zijn brief voor ingrijpende hervormingen om de ongebreidelde groei van de landbouwproductie met zijn kwalijke gevolgen in te dammen. In feite nam hij stelling tegen zijn eigen beleid met zijn nadruk op kwantiteit en subsidies.

Deze dappere 'alles moet anders' boodschap roept een scala aan averechtse reacties op. Ver voordat voetbalsupporters ook maar op het idee kwamen, scanderen boeren bij heftige protesten in Brussel: 'Mansholt hondelul'. Kuijpers: "Een Italiaanse politicus vroeg zich af of Mansholt wellicht een hippie was geworden. Hij verloor echt vrienden door zijn nieuwe inzichten. Het ergst voor Mansholt was wellicht de reactie van zijn kabinetschef en vriend Alfred Mozer. Een brief van zijn hand aan Mansholt begon met de aanhef: Aan dr. Sicco Leendert Marx. De brief zelf loog er ook niet om. Mansholt werd met de grond gelijk gemaakt."

De vijfde ruimte van de tentoonstelling is uiteraard bestemd voor de gefrustreerde Mansholt die zich de vaak persoonlijke aantijgingen erg aantrekt. In 1973 zegt hij de politiek vaarwel, wordt milieuactivist en zondert zich af op een boerderij in het Drentse Wapserveen. Hij sterft er ook, in 1995. Kuijpers: "Moegestreden en ook wel verbitterd."

Tentoonstelling

Het al enige maanden lopende toneelstuk Mansholt, met in de hoofdrol Helmert Woudenberg, is van 10 tot en met 14 september te nog zien op de Rotterdamse stadsboerderij 'Uit Je Eigen Stad'. Aan de voorstelling is een discussieprogramma gekoppeld over verduurzaming en globalisering. De stadsboerderij ligt aan het Marconiplein 39. Meer informatie: http://mansholt-theater.nl/rotterdam/

Toneelstuk

De tentoonstelling 'Sicco Mansholt. Een goede Europeaan' is te zien tot en met zondag 9 november in Het Nieuwe Instituut, Museumpark 25 Rotterdam. Het museum is geopend op dinsdag t/m zaterdag van 10 tot 17 uur en op zondag van 11 tot 17. Rond de tentoontelling worden tevens lezingen en debatten georganiseerd. Op zondag 21 september wordt de korte documentaire over Mansholt van Louis van Gasteren - Overstag - getoond. Meer informatie: www.hetnieuweinstituut.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden