Reportage

Hoe lang nog voor Moerdijk een spookdorp is geworden?

Het haven- en industriegebied, pal ten westen van het dorp, wordt groter. Bovendien komt er een nieuw logistiek park in het zuiden. Beeld Arie Kievit
Het haven- en industriegebied, pal ten westen van het dorp, wordt groter. Bovendien komt er een nieuw logistiek park in het zuiden.Beeld Arie Kievit

De uitbreiding van de haven komt er, vandaag stemt de gemeenteraad van Moerdijk ermee in. Ook het dorp blijft nog bestaan. Maar het houdt een keer op, denken bewoners.

Ad Vermeulen vertrekt. Hij kan niet aanzien hoe zijn dorp langzaam kapot wordt gemaakt. Want dat is hoe de 70-jarige oud-bouwvakker het ziet. "Ik ben mijn hele leven voor Moerdijk opgekomen", vertelt hij aan de keukentafel, terwijl zijn grote handen zijn lunch klaarmaken. Vermeulen is een beheerst man, maar onderhuids flakkert woede. Binnen drie jaar zijn hij en zijn vrouw weg, bromt hij bevestigend in zijn witte baard. "Ik moet vertrekken, om het los te laten. Voor mijn gezondheid." Weg van de stress, de frustratie en het verdriet om zijn dorp. Het duurt misschien tien, twintig jaar, maar dan is het afgelopen met Moerdijk, denkt Vermeulen.

Vermeulen is een echte Moerdijker. Om dat hier te mogen zeggen, moeten ook je ouders en grootouders in het dorp geboren zijn. "Heel mijn leven heb ik vertrouwen in de overheid gehad", zegt hij. "Maar nu niet meer." Dat geldt voor meer Moerdijkers. Bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen stemde 44 procent van de inwoners blanco.

Er wonen 1100 mensen in deze kuil achter de dijk. De meeste huisjes dateren uit de jaren vijftig. De stoepen liggen wat scheef. Gemeenschapshuis De Ankerkuil, een voormalig parochiehuis, staat op rot beton. En om de naoorlogse rooms-katholieke kerk, met zijn voorgevel van betonnen cirkels en kruisen, staan al drie jaar oranje hekken met strenge verbodsborden. Moerdijk is verwaarloosd, erkent ook de gemeente. Maar bij het hervormde kerkje uit de negentiende eeuw, onder aan de dijk, hangt nog de charme van het oude vissersdorp. 'Heer Ising, toegejuicht door 't dankbaar algemeen, legde in des Konings naam den allereersten steen', staat op de gevel. 'Nooit zal de Moerdyke een zoo blyden feestdag weerzien.' Het klinkt profetisch. De afgelopen honderd jaar was er inderdaad weinig reden tot feest.

Kleine broeder
Ook al draagt de gemeente haar naam, de kern Moerdijk hoort tot de kleinere broeders. Het grote Zevenbergen voelt ver weg. Vandaag tekent de gemeenteraad daar - in de ogen van sommige Moerdijkers - het doodvonnis van het dorp. Het haven- en industriegebied, pal ten westen van het dorp, wordt groter.

Bovendien komt er een nieuw logistiek park in het zuiden. Ondanks de brand die in 2011 Chemie-Pack in de as legde, en de brand bij Shell dit jaar, die de angst onder de Moerdijkers opnieuw aanwakkerde. En ondanks het advies van een commissie onder leiding van VVD-coryfee Ed Nijpels. De gemeente moet kiezen tussen het dorp en de industrie, oordeelde Nijpels. Hij opperde vorig jaar het dorp te verplaatsen. Veel Moerdijkers waren woest. Maar toch: meer dan de helft van de inwoners ziet voor zichzelf geen heil meer op deze plek, zo bleek vervolgens uit een enquête.

null Beeld Trouw
Beeld Trouw
Moerdijk. Er wonen 1100 mensen in deze kuil achter de dijk. Het dorp is verwaarloosd, maar bij de kerk hangt nog de sfeer van het oude vissersdorp. Beeld Arie Kievit
Moerdijk. Er wonen 1100 mensen in deze kuil achter de dijk. Het dorp is verwaarloosd, maar bij de kerk hangt nog de sfeer van het oude vissersdorp.Beeld Arie Kievit
Beeld uit 2011: brandweerlieden bestrijden de brand bij Chemie-Pack in Moerdijk. Beeld anp
Beeld uit 2011: brandweerlieden bestrijden de brand bij Chemie-Pack in Moerdijk.Beeld anp

Dat betekent dat bijna de helft wil blijven, concludeerde het gemeentebestuur. Het voortbestaan van Moerdijk staat voor het college van burgemeester en wethouders daarom niet ter discussie. Het dorp blijft, én de industrie mag uitbreiden.

Nu heeft Moerdijk wel vaker voor hete vuren gestaan. In negentiende eeuw, nadat Napoleon de 'Steenweg' vanuit België in het dorp liet eindigen, beleefde het dorp zijn glorietijd. Met het veer kon je er het Hollands Diep over, van 'beneden de Moerdijk' naar Holland, 'boven de Moerdijk'. Moerdijk was een cruciale schakel tussen noord en zuid, en de middenstand profiteerde. Moerdijk was een mix van Brabants en Hollands, van rooms, hervormd en gereformeerd. Tegenwoordig voelen de meeste Moerdijkers zich Brabander, en katholiek.

De eerste klap kwam met de aanleg van de eerste Moerdijkbrug in 1936, waarna de auto's het dorp voorbijreden. De bombardementen bij de bevrijding legden vervolgens meer dan de helft van het dorp in de as. Ook het klooster van het Heilig Hart, met de zusters die met hun internaat jarenlang het straatbeeld hadden bepaald, was weg. De watersnoodramp brak af wat er verder nog stond.

Verknocht
Moerdijk bouwde zichzelf opnieuw op, maar de jaren zeventig brachten een economische ramp. De Deltawerken maakten een einde aan de visserij.

"De oude Moerdijkers hebben veel zien verdwijnen", zegt Conny van der Horst, die nu 23 jaar in het dorp woont. "Ze wilden hier niet weg, ook niet toen hun werk verdween. Ze zijn verknocht aan het dorp. Maar ze zijn verbitterd geraakt." Volgens Van der Horst blijven veel Moerdijkers hangen in die verbittering. Het zijn, zegt ze, de nieuwe Moerdijkers die het hardst schreeuwen om het behoud van het dorp. "Wij 'van buiten' krijgen wel eens het verwijt dat we hier alles regelen."

Van der Horst zit in Hart van Moerdijk, een actiegroep die opkomt voor bewoners. Vorige week bood ze een petitie aan bij de provincie Brabant, om aandacht te vragen voor de stankoverlast in het dorp. "Het is een chemische, penetrante lucht", zegt Van der Horst. "Ik word er letterlijk kotsmisselijk van. Veel mensen hebben last van prikkende ogen. Dat is niet fijn thuiskomen. Daarvoor woon je niet in het buitengebied. En het gaat om stoffen waar je niet vrolijk van wordt, ook al zeggen ze dat het niet gevaarlijk is."

De Shell-raffinaderij van Moerdijk, daags na de grote brand dit jaar. Beeld anp
De Shell-raffinaderij van Moerdijk, daags na de grote brand dit jaar.Beeld anp

Maar aan de andere kant: de industrie levert banen op. De uitbaatster van het enige winkeltje in het dorp levert lunches aan de bedrijven. Anderen werken er in de schoonmaak of de logistiek. Het zijn welkome banen na het verdwijnen van de visserij.

Nel van Heijst runt het de enig overgebleven kroeg van Moerdijk. Café 'De Put' ligt nog lager dan de rest van het dorp, ingeklemd tussen huizen. Het linkerdeel van het café, een erker met WK-vlaggetjes, is een beetje scheefgezakt. Een echte bruine kroeg, die Van Heijst acht jaar geleden overnam van de vorige eigenaar.

"Begin jaren zeventig lagen we tussen prachtige polders met koeien", zegt ze, en neemt een trek van haar sigaret. "Wij waren hier eerder dan die industrie. Waarom zouden wij weg moeten?"

Sappelen
Het café bestaat honderd jaar. "De oldtimervereniging komt hier, de dartvereniging en de biljartvereniging", zegt Van Heijst. "Daar moet je het wel van hebben. Niet van die enkele toerist." Zes dagen per week gooit Van Heijst om drie uur 's middags de deur open. Sommige dagen is het druk, soms rustig, heel erg rustig.

Niet alleen voor Van Heijst is het sappelen. Ook de bloemist en de basisschool hebben het moeilijk. Voetbalclub 'Tussen Puinhopen Opgericht' moet zich het vuur uit de sloffen lopen voor wat aanwas onder de jeugd. En fanfare 'Hollands Diep Klanken' is al niet meer.

"Twintig, dertig jaar is er niets aan het dorp gedaan", zegt de grijze caféhoudster. "Er werden geen huizen gebouwd. De jeugd trok weg, naar Zevenbergen en Klundert. We hielden heel veel ouderen over. En er kwamen mensen van buiten. Die komen hier voor hun rust, puur om te eten en te slapen." Het zijn de mensen die het dorp als eerste in de steek zullen laten, denkt Van Heijst.

Als de gemeenteraad er vandaag een klap op geeft, komt er namelijk een vertrekregeling. Wie zijn huis niet kan verkopen, kan het voor 95 procent van de taxatiewaarde aan de gemeente kwijt. Moerdijkse huizenbezitters hoeven niet meer bang te zijn dat ze met een onverkoopbaar huis blijven zitten.

Brandweerlieden bekijken de schade van de brand bij chemiebedrijf Chemie-Pack in Moerdijk in 2011. Beeld anp
Brandweerlieden bekijken de schade van de brand bij chemiebedrijf Chemie-Pack in Moerdijk in 2011.Beeld anp

De regeling bracht rust. "Er zijn er die er best gebruik van willen maken", zegt Van Heijst. "Voor mensen die tegen hun pensioen aan zitten, kan ik me voorstellen dat het wel lekker is om het huis aan de gemeente te verkopen. Maar er zijn er ook die beslist niet weg willen."

De gemeente spreekt liever van een 'blijfregeling'. Moerdijkers weten dat ze de komende jaren, mogelijk dertig jaar, nog een beroep op de regeling kunnen doen. Daardoor is de haast om te vertrekken minder. Toch vreest Van Heijst een leegloop, zoals in het Belgische Doel, dat in verdrukking kwam door de haven van Antwerpen.

Geschrokken
Van Heijst: "Doel is een spookstad. Dat dat hier ook gebeurt, daar daar ben ik het bangst voor. Ik heb altijd gezegd: Ik wil niet weg uit de Moerdijk. Totdat ik weg moet, blijf ik lekker zitten. Je woont hier zo rustig." Ze hoopt zelfs nog wat klandizie te krijgen van de werkers die straks de uitbreiding van de haven komen aanleggen. "Die mensen moeten toch ook drinken? Daar kan ik nog wel profijt van hebben."

De gemeente is geschrokken van alle commotie over het dorp. De investeringen in de haven gaan nu samen met investeringen in het dorp. De komende jaren is er 20 miljoen om Moerdijk leefbaar te houden. Het geld is bedoeld om sluipverkeer van de industrieterreinen te voorkomen. Ook krijgt Moerdijk eindelijk zijn nieuwe gemeenschapshuis. Er komt zelfs een handvol woningen bij om de Moerdijkers gunstig te stemmen. En de gemeente gaat strenger controleren op stankoverlast.

Kapper Jan Eestermans (in het dorp bekend als 'Jan de Kapper') is daarom optimistisch, en denkt niet aan vertrekken. "Eigenlijk is dit een superdorp. De vrijheid is geweldig. Ik pak zo mijn fietsje om te gaan hengelen. Maar ik ben ook zo in Rotterdam."

Wie weet gaat Moerdijk er de komende jaren op vooruit. Maar vroeg of laat doet de industrie Moerdijk de das om, daar zijn veel bewoners van overtuigd.

De koersballende ouderen in gemeenschapshuis De Ankerkuil maken zich daarover geen zorgen. Het zal hun tijd wel duren.

Veiliger en schoner
Na de brand bij Chemie-Pack in 2011 nam de gemeente Moerdijk maatregelen om nieuwe rampen te voorkomen. Daar komen met de havenuitbreiding nieuwe maatregelen bij.

- Moerdijk heeft inmiddels weer een eigen brandweerkazerne.
- Overheden en andere instanties controleren vaker onaangekondigd bij bedrijven, en werken beter samen.
- Schepen mogen vanaf volgend jaar na het lossen van hun lading niet meer ontgassen (luchten) op het Hollands Diep. Dat veroorzaakt stank en is onveilig.
- 'Snuffelpalen' op het industrieterrein zorgen ervoor dat bij stankoverlast sneller duidelijk is welk bedrijf schuldig is. Bedrijven worden strenger aangepakt.
- De uitbreiding in de haven mag alleen als de milieubelasting gelijk blijft. Het nieuwe logistiek park mag wel extra uitstoot veroorzaken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden