Indammen

Hoe kun je het coronavirus opsporen voordat het zich weer razendsnel verspreidt?

Een GGD-medewerker in Rotterdam neemt een coronatest af. Beeld Getty

Het coronavirus mag dan bijna weg zijn uit Nederland, één uitbraak en de ziekte verspreidt zich razendsnel, zo bleek onlangs nog in Duitsland. Om een verspreiding vlug en lokaal te kunnen indammen, verzamelen het kabinet en het RIVM allerlei data. Welke methoden gebruiken ze daarvoor?

Gedragsonderzoek

De 1,5 meter afstandsregel wordt steeds lastiger. Dat is af te leiden uit observaties op straat of een terras, maar blijkt ook uit onderzoek van het RIVM en de GGD. Niet alleen speurt het RIVM naar het virus, het brengt ook in kaart hoe we ons gedragen. Dat is niet voor niets: ook de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) geeft gedragswetenschappen een belangrijke plaats in de bestrijding van een pandemie.

Gedragsonderzoek gebeurt bijvoorbeeld via enquêtes onder de bevolking. Regionale GGD’s verspreiden regelmatig een lijst met vragen over gedrag en fysiek, sociaal en mentaal welbevinden. Ook analyseert het RIVM sentimenten en meningen over de maatregelen op sociale media zoals Facebook en Twitter. Op basis van deze informatie beoordeelt het RIVM of er risico’s ontstaan, en of beleid en communicatie hierover moeten worden aangepast.

Infectieradar

Zo’n 98 procent van de mensen die besmet raken met het coronavirus krijgt milde klachten, zoals een loopneus, een kuchje of reuk- en smaakverlies. Dat lijkt goed nieuws, maar deze mensen kunnen wel degelijk besmettelijk zijn. Ze opsporen kan door iedereen met milde klachten te testen, zoals bij de GGD’s gebeurt. Maar uit onderzoek van het RIVM blijkt dat de bereidheid van mensen om zich te laten testen laag ligt. Veelgehoorde reden: ‘Het is toch geen corona’.

Om toch per regio aanwijzingen te kunnen verzamelen over de aanwezigheid van mensen met gezondheidsklachten, startte het RIVM in maart de website Infectieradar. Nederlanders kunnen zich vrijwillig aanmelden en vullen iedere week een vragenlijst in over hun (nieuwe) kwalen.

De Infectieradar had ongeveer 60.000 deelnemers, maar werd begin juni uit de lucht gehaald wegens een veiligheidslek. Gegevens bleken niet weggelekt, maar het RIVM heeft de website nog niet weten te repareren. Wanneer de Infectieradar weer live gaat is niet bekend. RIVM-directeur Jaap van Dissel hoopt dat minstens 100.000 mensen de radar gaan gebruiken, om een gedegen beeld te krijgen van heel Nederland.

Jongeren testen in een lab van de Universiteit Twente een coronawaarschuwingsapp die in opdracht van het kabinet wordt ontwikkeld. Beeld ANP

Testen, traceren én sequencen

Het idee van de overheid was om elke besmette persoon aan een bron- en contactonderzoek te onderwerpen, en met het huishouden in thuisquarantaine te plaatsen. Over het testen en traceren is al veel geschreven. De GGD’s voeren zo’n 60.000 testen per week uit, minder dan 2 procent van de mensen blijkt daadwerkelijk besmet. 

Met die testuitslagen gebeurt soms meer. Uitbraken kunnen ook opgespoord worden met sequencing, een techniek die wordt uitgevoerd door genetici. De PCR-test die wordt afgenomen door de GGD zoekt kleine stukjes coronavirus-RNA om te beoordelen of iemand besmet is. Maar genetici gaan veel verder: ze ontleden het virus tot een hele lange barcode en kijken vervolgens of er minuscule verschillen tussen erfelijke codes zijn. Daarmee kunnen deskundigen informatie onthullen over de bron van de besmetting. Is een virus niet verwant aan een ander, dan zijn er twee verschillende bronnen. 

Rioolwateronderzoek

Onze uitwerpselen zijn misschien wel de beste anonieme bron van data voor het RIVM. Op 29 locaties door heel Nederland doet het RIVM nu onderzoek naar het coronavirus in rioolwater en de eerste uitkomsten zijn hoopgevend. Het virus is namelijk al zichtbaar in uitwerpselen voordat mensen symptomen ervaren. Met het rioolwateronderzoek hoopt het RIVM dan ook vroegtijdig nieuwe uitbraken van het virus op te sporen. Op dit moment werkt men aan een uitbreiding van het onderzoek naar alle 352 rioolwaterzuiveringsinstallaties in Nederland.

Beeld Trouw

Telefoongegevens 

Overal om ons heen staan zendmasten waarmee mobiele telefoons vrijwel onafgebroken in verbinding zijn. Die verbindingen leveren een enorme brij aan data op over waar mensen zich bevinden en hoe ze zich verplaatsen.

Begin april werd duidelijk dat het kabinet deze data wil gebruiken in de strijd tegen het coronavirus. Op de site van de rijksoverheid staat een voorbeeld: stel dat uit deze gegevens blijkt dat er op een middag veel mensen uit Rijswijk in Delft zijn geweest. Als in één van die gemeenten besmettingen worden gevonden, kan het RIVM de GGD waarschuwen om een vinger aan de pols te houden.

Maar zomaar telecomdata gebruiken kan niet. Er kleven privacyissues aan, en de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) was zeer kritisch op de eerste uitwerking van het plan. Telecomdata zijn zeer gevoelige informatie: namelijk wie waar is, dag en nacht, aldus de privacywaakhond.  

Binnen de huidige wetgeving is de inzet van telecomdata niet toegestaan. Daarom heeft het kabinet een noodwet opgesteld. Deze week volgt een oordeel van de AP over de wet. De noodwet moet ook nog langs de Tweede Kamer. Wordt vervolgd, na de zomer.

Lees ook:

De strijd om remdesivir is nog maar een voorproefje

De VS kochten de wereldwijde voorraad van het coronamedicijn remdesivir op. “Moet je je voorstellen wat er gebeurt als er straks een vaccin is.”

Op zoek naar de ideale Covid-app: van de ene naar de andere mislukking

Maanden zijn verloren gegaan in de naarstige zoektocht naar een Covid-traceerapp. Ieder land dat vroeg begon, kwam van een koude kermis thuis. Nu begint er langzaam iets werkbaars in zicht te komen. Maar of het veel bijdraagt, blijft de vraag.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden