Hoe komt er ooit vrede in Zuid-Soedan?

President Salva Kiir (met hoed) wordt geflankeerd door de Ethiopische premier Abiy Ahmed (rechts) en de Keniaanse president Kenyatta bij vredesbesprekingen in Addis Abeba.Beeld AFP

De vredesbesprekingen in Zuid-Soedan zitten muurvast. Wat moet er gebeuren om het conflict op te lossen? Drie scenario's die vrede dichterbij kunnen brengen.

Een nieuwe poging om de al vijf jaar voortslepende burgeroorlog in Zuid-Soedan te beëindigen, liep deze week op een fiasco uit. President Salva Kiir en diens voormalige vicepresident en rivaal Riek Machar ontmoetten elkaar donderdag voor het eerst in twee jaar, in de Ethiopische hoofdstad Addis Abeba. Maar dat leverde niets op. Sterker nog: ze willen niet meer met elkaar samenwerken. "We hebben genoeg van hem", aldus de woordvoerder van Kiir over Machar.

Dat belooft weinig goeds voor nieuwe gesprekken, die maandag moeten plaatsvinden in de Soedanese hoofdstad Khartoum. Vrede is echter harder nodig dan ooit, nu hulporganisaties waarschuwen voor een hongersnood en het land kapot is gemaakt door twee op macht beluste mannen met elk een grote etnische achterban (zie kader). Hoe moet het dan wel? Drie scenario's die vrede in Zuid-Soedan mogelijk dichterbij kunnen brengen.

Scenario 1: Kiir en Machar moeten het toneel verlaten

De meest gehoorde analyse onder waarnemers in Oost-Afrika is dat Kiir en Machar de vrede in de weg staan. De president en zijn voormalige vicepresident raakten in 2013, twee jaar na de onafhankelijkheid van Soedan, verwikkeld in een machtsstrijd om de leiding van regeringspartij SPLM. De winnaar hiervan zou meteen het presidentschap in de wacht slepen, omdat de SPLM verreweg de grootste politieke partij is. Oorlog brak uit en Machar vluchtte naar het buitenland. Het vredesoverleg dat daarop volgde, resulteerde in de terugkeer van Machar naar Zuid-Soedan en zijn oude positie. Een paar maanden later ging het weer mis. Er braken opnieuw gevechten uit tussen de Dinka, Kiirs etnische achterban, en de Nuer, de bevolkingsgroep van Machar.

"We moeten concluderen dat het Zuid-Soedanese conflict muurvast zit door die twee mannen. Ze moeten de politiek verlaten", meent voormalig onderminister van defensie Majak d'Agoot. "Zuid-Soedan beschikt over voldoende politici die in staat zijn tot een consensus te komen om het land uit de problemen te halen."

Scenario 2: Weg met de SPLM- partijen

De Zuid-Soedanese politiek staat in veel opzichten nog altijd in het kader van de onafhankelijkheidsstrijd tegen Soedan. De regeringspartij van Kiir heeft dezelfde naam als de toenmalige rebellenbeweging: de Soedanese volksbevrijdingsbeweging (SPLM). Machars afgescheiden groep nam de naam 'SPLM in oppositie' aan. En dan is er nog een derde groep die zich 'SPLM voormalige gedetineerden' noemt.

Een tweede oplossing voor het conflict wordt dan ook gezien in de opheffing van de SPLM en andere groepen die zich van die naam bedienen. "De SPLM stamt uit een verleden toen Zuid-Soedan in een totaal andere situatie verkeerde. Het is achterhaald en verouderd. Het heeft geen banden met de tegenwoordige tijd", gelooft Maker Mayek, een gevluchte jurist.

Volgens hem maakt de opheffing van de SPLM de weg vrij voor politici om onafhankelijke politieke partijen op te richten met een eigen ideologie. "Politieke ambities zijn dan niet meer verbonden aan wat een politicus ooit in het verleden heeft gedaan voor de vrijheidsstrijd. Het gaat dan puur over waarin het individu ideologisch gelooft. Zuid-Soedanezen kunnen dan hun eigen politieke allianties smeden."

Scenario 3: De Afrikaanse Unie moet zich ermee bemoeien

Een derde scenario om tot vrede te komen in Zuid-Soedan is om IGAD, een regionale landenorganisatie in Oost-Afrika die bemiddelt in het conflict, enigszins buitenspel te zetten.

"De Afrikaanse Unie (AU) zou die taak moeten overnemen en klare taal moeten spreken. Bijvoorbeeld door sancties af te kondigen tegen sleutelfiguren en hun commerciële ondersteuners in binnen- en buitenland", schrijft Brian Adeba van het Enough-project dat oorlogsmisdaden in kaart brengt.

Hij mikt op de AU, want IGAD-staten lijken weinig trek te hebben grotere druk uit te oefenen op Zuid-Soedan. Leden van die regionale groep ondersteunen rivaliserende groepen binnen het Zuid-Soedanese conflict. Die competitie hindert, volgens Adeba, structurele vredespogingen. "De AU en de VN zouden hun krachten moeten bundelen als krachtig tegenwicht en Zuid-Soedan in de richting van vrede duwen."

Hoe zat het ook alweer?

Na een strijd van tientallen jaren scheidde Zuid-Soedan zich in 2011 af van Soedan, tot grote vreugde van de internationale gemeenschap. Maar dat enthousiasme duurde niet lang: al twee jaar later raakten president Kir en zijn vicepresident Machar slaags en verzeilde het land in een hopeloze strijd. Sindsdien zijn tienduizenden Zuid-Soedanezen omgekomen, een derde van de bevolking is gevlucht. Een op de drie mensen heeft honger. Verkrachting van meisjes en vrouwen is aan de orde van de dag. De staatskas van het olie producerende land is leeggeroofd. Soldaten en militieleden worden niet of nauwelijks betaald en er zijn rovende bendes die hun wapens inzetten om voedsel af te dwingen. Ze plegen regelmatig gruwelijke misdaden tegen burgers.

Lees ook:
'Vredesbisschop' doet oproep aan de paus: kom naar Zuid-Soedan

Bisschop Paride Taban uit Zuid-Soedan was in Middelburg om een 'Four Freedoms Award' in ontvangst te nemen. "Het zou goed zijn als de paus mijn land bezoekt", zei hij bij die gelegenheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden