Boekrecensie

Hoe kom je achter de waarheid?

Graeme Macrae Burnet - Zijn bloedige planBeeld Trouw

Het is 1869. Er is een gruwelijke misdaad gepleegd in de Schotse Hooglanden: een man en diens twee kinderen zijn op brute wijze vermoord in hun eigen huis. 

De dader is Roderick Macrae, een jongen van zeventien, hij loopt met het bloed aan zijn handen door het dorp en bekent meteen alles. De vraag is dus niet wie het gedaan heeft, de vraag is niet hoe en zelfs niet waarom. Het slachtoffer, Lachlan de Brede, was rentmeester in het dorp, misbruikte zijn macht en haalde de jongen en zijn vader het vel over de oren. 

Die man kon het zien aankomen. De vraag die in ‘Zijn bloedige plan’ aan de orde komt is veel interessanter: klopt het wel wat we te zien en te horen krijgen? Hoe kom je ooit achter de waarheid?

Volgens de auteur zelf is het boek helemaal geen misdaadroman, maar een roman over een misdaad. Een roman in traditionele zin kun je het trouwens ook niet noemen, want Graeme Macrae Burnet presenteert zijn boek als een verzameling documenten die hij op het spoor kwam terwijl hij in de archieven van Inverness onderzoek deed naar zijn familie.

Er is een manuscript met het verhaal van de moordenaar zelf, het verslag van een psychiater, diverse ooggetuigenverslagen en rechtbanknotulen. Het resultaat is een wonderlijke pastiche, geschreven in fraai, plechtstatig negentiende-eeuws idioom (dat in de vertaling van Anne Jongeling bijzonder goed overeind blijft). Zelf schreef Burnet alleen maar het voorwoord, zogenaamd. “Ik heb mijn redactionele aanpassingen beperkt tot interpunctie en opdelen in paragrafen.” 

Complimentje

Burnet speelt zijn truc zo geraffineerd uit dat je er met plezier in meegaat. Hij zet nota bene zelf vraagtekens bij de authenticiteit van het manuscript van Roddy Macrae: “Het is zonder twijfel opmerkelijk dat iemand op zo’n jonge leeftijd zo’n literair meesterwerk kon afleveren.” Slim om je zo in te dekken, maar ook geestig om je eigen werk zo quasi-onbedoeld een complimentje te geven.

‘Zijn bloedige plan’ werd door de Britse pers pas opgemerkt toen het boek op de shortlist van de Man Booker Prize terecht kwam en ontving vervolgens niets dan lof. Het boek is ook veel meer dan een roman over een misdaad. Het is een roman over de wurggreep van de klassenmaatschappij in het negentiende-eeuwse Schotland, een karakterstudie, en een boek over rechtspraak in de negentiende eeuw - in het bijzonder over ontoerekeningsvatbaarheid van een verdachte, een nieuw inzicht in die tijd. Want werd deze moord gepleegd in koelen bloede of was de dader gewoon knettergek?

Dat moeten we zelf zien op te maken uit het materiaal dat Burnet ons voorschotelt. Eerst horen we het verhaal van Roderick Macrae zelf. Op een kalme, bescheiden manier vertelt de jongen over zijn leven, zijn familie, en zijn geboortegrond: Culduie, negen schamele huisjes nabij Applecross, aan de ruige en adembenemend mooie westkust van Schotland. 

Voor al dat fraais heeft men daar geen oog, want het leven is bikkelhard. De crofters moeten het zien te rooien met een onooglijk stukje grond waar haast niets groeit, en een paar schapen. Roddy’s moeder is een jaar geleden in het kraambed overleden, zijn vader is sindsdien in zichzelf gekeerd en onwrikbaar streng voor zijn zoon. Hoe weids de vergezichten over zee ook zijn, de dorpsgemeenschap is benauwend, op het claustrofobische af. 

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Graeme Macrae BurnetBeeld RV

Sympathiek Roddy

En alsof dat nog niet erg genoeg is, loopt Lachlan de Brede er rond. Iedereen in het dorp vindt de rentmeester een onuitstaanbare kerel, maar het is nu eenmaal het soort man dat alles naar zijn hand weet te zetten door zijn fysiek en zijn dwingende manier van optreden. Lachlan heeft het in het bijzonder gemunt op vader Macrae. Zijn land wordt ingepikt, hij moet de ene na de andere boete betalen en vernedering ondergaan.

Tot de maat vol is voor Roddy. Terwijl die zijn verhaal doet ga je hem steeds aardiger vinden. Hij is introvert, intelligent, eerlijk doch niet altijd consequent (wie wel?), en je vergeeft hem bij voorbaat de moord op die bullebak. Die komt desondanks hard aan, omdat er ook twee kinderen nodeloos bij sneuvelen.

Daarna is het woord aan de zelfingenomen schedellichter Thompson. Deze ‘wetenschapper’ is zo bevooroordeeld dat het pleidooi van de invoelende advocaat Sinclair om de jongen krankzinnig te verklaren (zodat de galg hem bespaard blijft) averechts werkt.

Het is jammer voor de lezer dat hij halverwege het boek afdrijft van de sympathieke Roddy, maar eigenlijk is het deel van Thompson nog beter geschreven, schrijnend en grappig in het pompeuze taalgebruik: “Mijn eerste indruk van R.M. was niet geheel negatief. Hij kwam zeker over als iemand met een minderwaardig fysiek, maar zijn gelaatstrekken waren minder afstotelijk dan bij het grootste deel van de criminele klasse.”

Aan het verslag van het proces begin je met enige reserve, want opnieuw verdwijnt een kleurrijk personage van het toneel, maar toch weet Burnet je weer mee te sleuren in dit rechtbankdrama. En dat is de wel grootste prestatie van de schrijver: hij houdt je van het begin tot het eind in zijn greep, ondanks het feit dat we steeds opnieuw moeten beginnen in het verhaal, met weer een ander perspectief, een ander ‘gevonden document’, een andere blik op de moordzaak. 

Na afloop blijf je verbluft achter, wil je het liefst verder lezen, meer weten. Je dacht Roderick Macrae te kennen, van binnen en van buiten. Maar je vergiste je. Of toch niet? Er zijn feiten, maar geen zekerheden. Dat is wat Graeme Macrae Burnet blootlegt in deze spannende, buitengewoon originele roman.

Graeme Macrae Burnet - Zijn bloedige plan
Vert. Anne Jongeling
Hollands Diep; 304 blz. €19,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden