Hoe is de stemming over de zwaartekracht?

De appel viel naast Newton neer

En hij bedacht:

'Hé! Zwaartekracht!'

Wat een toffe peer.

Je herkent dit versje vast. Jij zong het in ons theaterprogramma. Je weet dat mijn kennis van de natuurkunde allesbehalve groot is, maar toen ik deze regels schreef, dacht ik toch dat ik het bij het rechte eind had. De wetten van Newton - wie is er niet groot mee geworden? Natuurlijk, je hebt me vaak genoeg verteld dat natuurkundigen lang niet alles weten, en dat er ook in jouw vakgebied duistere hoekjes zijn. Maar de zwaartekracht, ik dacht toch dat ik daar wel van uit kon gaan. Alles valt naar beneden. Toch?

Maar deze week viel er ineens iemand óp. Erik Verlinde, een Nederlandse natuurkundige, publiceerde een artikel over zijn volkomen alternatieve kijk op de zwaartekracht. De zwaartekracht, stelt hij, is geen kracht zoals Newton die beschreef, maar het heelal dat zich verzet tegen een verschuiving van informatie. Einstein blijkt en passant achterhaald, en de donkere materie - de tot nu toe onvindbare maar in de natuurkunde onmisbare bouwstenen om de bewegingen van ons heelal te verklaren (een van die duistere hoekjes) - bestaat niet.

Nu komt deze Verlinde niet, zoals Newtons appel, uit de lucht vallen. Hoogleraar. Gepromoveerd bij Nobelprijswinnaar Gerard 't Hooft. Spinozapremiewinnaar bovendien. Joep Engels schreef in mei al een prachtig stuk over zijn theorieën in deze krant: 'Zwaartekracht is een illusie'.

Wat ik wil weten is: hoe gonst het? Een Nederlander als nieuwe Einstein, die met een duizelingwekkende, maar als ik de verhalen moet geloven, verleidelijke theorie komt die alle problemen in de huidige voorstelling van zaken ondervangt. Willen we dat niet zó graag dat we vergeten kritisch te zijn?

Jij werkt op hetzelfde Science Park als Verlinde. Is de stemming opgewonden? Of is de houding afwachtend? Wat denkt jouw wereld? Eerst zien, dan geloven? En als het waar is wat Verlinde zegt... is Newton dan nog steeds een toffe peer?

Dag Jan,

Enkele weken geleden zei ik op deze plek het volgende over het bouwwerk van de natuurkunde: 'Bestaande theorieën hebben vaak slechts een beperkt geldigheidsdomein. Zodra iemand buiten dat domein durft te treden (in gedachten of door verbeterde techniek), moet een nieuwe theorie worden bedacht, die de oude noodzakelijkerwijs moet omsluiten. Zo zou je het bouwwerk van de natuurkunde kunnen vergelijken met een reeks matroesjka-poppen.'

Erik Verlinde heeft, met een klein groepje mensen om hem heen, in de afgelopen jaren met puur en alleen denkkracht als hulpmiddel een nieuwe matroesjka-pop aan de buitenkant proberen toe te voegen. Zo doet hij met Einstein wat Einstein op zijn beurt deed met Newton: hij slokt hem op, en dwingt tegelijk radicaal anders naar de wereld te kijken.

Zijn Newton en Einstein dan nog steeds toffe peren? Absoluut. (Matroesjka-poppen hebben bovendien wel iets peervormigs). Hun formules blijven waar - binnen hun eigen geldigheidsdomein. Sterker nog: ze rollen als vanzelf uit Verlindes theorie.

Tenminste... als het allemaal waar is. Terecht vraag je of we niet vergeten kritisch te zijn. Om te beginnen denk ik dat Verlinde zelf juist heel kritisch is. Hij heeft er niet voor niets zes jaar over gedaan om dit tweede artikel te publiceren. Bovendien maakt hij er geen geheim van dat er nog openstaande kosmologische observaties zijn die verklaard moeten worden met behulp van zijn theorie, voordat deze als 'waar' kan worden aangenomen. Zijn idee over zwaartekracht is zo radicaal anders dan tot nu toe werd aangenomen, dat hij - terecht - heel voorzichtig opereert. Ik las in de Volkskrant dat hij het artikel expres op de dag van de Amerikaanse verkiezing heeft gepubliceerd, zodat de media-hype niet te groot zou worden. Anders was hij bang dat het collega-fysici mogelijk al bij voorbaat zou afschrikken.

Al met al denk ik dat de stemming niet 'eerst zien, dan geloven' is, maar eerder andersom: eerst geloven, dan zien. Eerst moet men bereid zijn radicaal anders naar de wereld te gaan kijken, pas dan kan men gaan bekijken hoe de puzzelstukjes in dat nieuwe wereldbeeld op hun plaats vallen.

Maar zoals we deze week in Amerika zagen: stemmingen kunnen anders uitpakken dan verwacht. Of een radicaal gedachtengoed standhoudt, is een kwestie van afwachten.

Daan van Eijk en Jan Beuving vormden samen het (wetenschaps)cabaretduo Jan & Daan. Jan is wiskundige en speelt sinds september zijn nieuwe theaterprogramma 'Raaklijn'. Daan is natuurkundige en werkt bij Nikhef, het instituut voor subatomaire fysica. Om de week stellen zij elkaar hier een vraag.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden