Column

Hoe ingewikkelder het brein, hoe kwetsbaarder het wordt

null Beeld thinkstock
Beeld thinkstock

Chinese genetici denken dat de ziekte van alzheimer de tol is die de mensheid heeft moeten betalen voor zijn mateloze slimheid, zo lees ik eerder deze week in deze krant. De evolutie heeft ons brein zo ingewikkeld gemaakt dat kleine ongerechtigheden niet konden uitblijven.

De mens is het enige dier dat alzheimer kan krijgen, zo luidde de reactie van het prestigieuze tijdschrift Nature. Het foutje moet dus dateren van de meest recente ontwikkelingen: precies die waarin wij de andere primaten qua intelligentie ver achter ons lieten.

Dat zou een ironische speling van de natuur zijn: hoe verder de vermogens van een brein voortschrijden, hoe kwetsbaarder het wordt voor interne ontsporingen. Voor hetzelfde geld noem je het een biologisch treurspel. Ook in de tragedie wordt de catastrofe vaak veroorzaakt door een overmaat aan wat onder andere omstandigheden goed en deugdzaam geweest zou zijn. De katalysator is dan het overschrijden van de maat.

Mateloosheid
En inderdaad heeft de mensheid aan haar intelligentie een zekere mateloosheid overgehouden. Zozeer dat ze zichzelf liever niet meer als familie van diezelfde primaten beschouwt. Dan liggen ironie en tragedie al snel in elkaars verlengde.

Een necrologie in diezelfde krant leek dat nog eens te onderstrepen. Op pinksterzaterdag overleed de Amerikaanse mathematicus John Nash, de enige in zijn vakgebied die zowel de Nobelprijs als de (speciaal voor briljante wiskundigen bedoelde) Abelprijs in ontvangst mocht nemen. Een genie van een heel bijzonder kaliber dus. Maar daarmee nog geen zorgeloos mens. Als dertiger werd Nash slachtoffer van waanideeën en schizofrenie, zo lees ik in zijn doodsbericht.

John Nash kampte jarenlang met waanideeën en schizofrenie. Beeld epa
John Nash kampte jarenlang met waanideeën en schizofrenie.Beeld epa

Dat het één met het ander te maken heeft, staat niet vast. Maar als de Chinese onderzoekers gelijk hebben, voel je nattigheid. Dat genialiteit dicht tegen gekte aan ligt is een romantische cliché - maar zoals zoveel gemeenplaatsen is het misschien niet van iedere grond verstoken. Liefst brengen we die waanzin in verband met de avontuurlijkheid van zo'n heldengeest. Wie zich op dergelijke ongehoorde paden beweegt, verliest licht het psychisch evenwicht, zo denken we dan.

Twee kanten van dezelfde medaille
Het nieuwe onderzoek zet ons misschien met de voeten op de grond. De waanzin van het genie is simpelweg een kwestie van té ingewikkelde bedrading. Beide zaken zouden wel eens twee kanten van dezelfde medaille kunnen zijn. In ieder geval heeft het niet ontbroken aan science-fictionfantasieën waarin computersystemen onverwachte capriolen begonnen uit te halen doordat ze technisch té geavanceerd raakten.

Zo logisch, voorspelbaar en beheersbaar als een electronisch brein in principe is, zo verbijsterend is het ook wanneer het, als gevolg van een niet meer te overziene complexiteit, bokkesprongen gaat maken die niet waren voorgeprogrammeerd.

Meedogenloze moordmachine
Al ruim dertig jaar geleden liet Dick Maas in zijn film De lift een op hol geslagen liftsysteem ontaarden in een meedogenloze moordmachine. Niet altijd gaat het er in dergelijke gevallen zo bloeddorstig aan toe. In de meesterlijke debuutroman Ancillary Justice (2013) van de Amerikaanse SF-schrijfster Ann Leckie zijn de bestuurssystemen van ruimteschepen zo gecompliceerd geworden dat zij er persoonlijke voor- en afkeuren op na zijn gaan houden jegens hun kapiteins. Die kunnen daar maar beter rekening mee houden. Een ruimtegevecht te moeten voeren met een bokkig of mokkend AI-systeem is geen pretje, zegt één van hen.

Zo worden er rond de metafoor van het kunstmatig brein kunstige pirouettes gedraaid. Aan de ene kant probeert de neurowetenschap de 'ziel' zoveel mogelijk te reduceren tot een vorm van fysiologische hardware, waarvan de wetten zo precies beschreven kunnen worden dat elk idee van vrije wil verdwijnt. Dan is de mens een voorspelbare computer geworden.

Ontbrekende schakel
Aan de andere kant zien SF-schrijvers échte computers zo gecompliceerd worden dat vanuit hun materiële bedrading ongemerkt een vrije wil opduikt, inclusief individuele - om niet te zeggen persoonlijke - grillen en hebbelijkheden. Misschien vormen de Chinese alzheimer-onderzoekers de ontbrekende schakel tussen die twee. Dan zouden computers en mensen elkaar ontmoeten in de onoverzienbaar geworden ingewikkeldheid van hun denksystemen. En zou die gecompliceerdheid tegelijk begin en einde, triomf èn ondergang van het vrije denken zijn. Tragischer - en ironischer - kun je het je nauwelijks voorstellen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden