Hoe IJslandse banken ten onder gingen aan grootheidswaanzin

IJslanders protesteren in 2010 tegen de regeling waarbij de IJslandse regering Britse en Nederlandse spaarders bij Icesave compenseerde uit de staatskas. Beeld AFP

Tien jaar geleden werden spaarders opgeschrikt door het nieuws dat hun rente inderdaad te mooi was om waar te zijn. De banken stortten in en sleepten IJsland met zich mee. Twee bankiers blikken terug op de financiële gekte die tot de crisis leidde.

Een jaar voordat veel Nederlandse spaarders in oktober 2008 merkten dat ze niet meer bij hun Icesave-rekening konden komen, en lang voordat De Nederlandsche Bank ontdekte dat de IJslandse bankensector op drijfzand was gebouwd, wisten die banken zelf al dat het mis zou gaan.

In oktober 2007 zat specialist productontwikkeling Dadi Rafnsson bij het wekelijkse vergaderontbijt van de bank Kaupthing. “De grote baas kwam binnen en zei: ‘2008 wordt het moeilijkste jaar uit de geschiedenis van IJsland. Veel mensen gaan hun bezittingen verliezen’.”

Politici en bankiers bleven mooi weer spelen, totdat er vanaf eind september 2008 drie IJslandse banken omvielen. Naast Kaupthing waren dat Glitner en Landsbanki, de eigenaar van Icesave die vandaag tien jaar geleden de luiken sloot.

Glimmende auto's

Rafnsson had de bank eerder dat jaar verlaten. Vanuit het hooggelegen restaurant Perlan, een glazen koepel bovenop vier voormalige warmwatertanks, wijst hij naar de universiteit van Reykjavik. Hij maakte een carrièreswitch en doet daar nu onderzoek naar de mentale weerbaarheid van voetballers.

In zijn jaren bij de bank zag hij hoe IJsland boven z’n stand leefde. Hij noemt de feesten, de jachten in de haven, de buitenlandse reisjes en de te grote huizen van mensen die daarvoor te weinig verdienden. In Reykjavik reden glimmende auto’s op afbetaling.

Natuurlijk, de bankiers namen grote risico’s, er was corruptie en veel onervarenheid, zegt hij. Interne training bestond niet. “We gooien ze in het diepe en zien wel wie kan zwemmen, dat zeiden ze toen ik begon.” Voeg daarbij een libertijnse cultuur en nauwe banden met de politiek, en de ingrediënten voor een financiële ramp zijn compleet.

Mismatch

Maar vergeet daarnaast niet de verantwoordelijkheid van consumenten, zegt Rafnsson. “Zij namen onverantwoorde risico’s door leningen aan te gaan in andere valuta dan hun inkomen.” Die mismatch gold voor de hele financiële bubbel. Toen de IJslandse kroon en de hele economie onderuit gingen, was de schade niet te overzien.

Rafnsson, die over de crisis publiceerde, benoemt een aantal sprongen in de ontwikkeling van de bankensector. “Vanaf begin jaren 2000 privatiseert de overheid de IJslandse banken. Daarbij krijgt een kliek van zakenlieden grote banken in handen voor weinig. Ze gaan de huizenmarkt op, vergroten zo hun balansen en kunnen vervolgens goedkoop geld ophalen op de internationale markt. Met leningen van hun eigen banken kopen deze ondernemers winkelketens, verzekeraars, mediabedrijven, transportbedrijven, visserijen... Ze leggen bijna geen eigen geld in.”

In zes jaar tijd vertienvoudigde de IJslandse bankensector in omvang. “Voor zo’n klein land is dat ongekend”, zegt oud-bankier Petúr Einarsson in de lobby van Harpa, de spiegelende concertzaal in de haven van Reykjavik. Tijdens de crisis was dit het enige bouwproject dat doorging.

De bankiers en ondernemers die als hedendaagse Vikingen de wereld veroverden en IJsland trots maakten, werden neergezet als superhelden. Die eenheid was ook schijn, zegt Einarsson, want IJsland is verdeeld in meerdere ‘clans’ met veel onderlinge competitie. De bank waar hij werkte, Glitnir, deed veel in de visserij en zag Rabobank als grote concurrent. “Maar overal ter wereld kregen we te maken met IJslandse concurrenten.”

Crazy party

“De rivaliteit creëerde een crazy party, mensen gingen los”, zegt Einarsson. “Ze keken alleen naar aandelenkoersen en wie de grootste was. Banken gaven leningen uit waarmee aandelen in de eigen bank werden gekocht. Die praktijken werden niet gestopt, omdat ook de politiek tot hun netwerken behoort. Bij de privatisering waren de banken netjes over die clans verdeeld.”

Tussen 2003 en 2005 was Einarsson hoofd van de Britse tak van Glitnir. “Londen. Enorme bank met prachtige kantoren. Groot huis, geld. Alles ging geweldig. Maar ik kreeg een burn-out en sloot mezelf op in mijn kamer in het donker. Uiteindelijk vloog ik naar huis en nam ontslag.”

Met de jaren was de koers agressiever geworden, het geld moest overal vandaan komen. Einarsson memoreert een rondreis van Glitnir door de VS om 500 miljoen dollar op te halen. “Daarvoor stonden 15 bijeenkomsten gepland, een roadtrip. Maar bij de eerste ontmoeting nam een investeringsbank in Manhattan het hele bedrag op zich. Crazy.” In die tijd werden IJslandse waardepapieren samen met obligaties van de Nederlandse staat en Amerikaanse rommelhypotheken gebundeld tot een riskant pakket. Met daarop een AAA-keurmerk van kredietbeoordelaars.

Kritische rapporten

In 2006 verschenen kritische rapporten in het buitenland: de IJslandse banken leunen te veel op internationale kredieten en zijn kwetsbaar. De Geysercrisis. IJslandse banken gaven een grote mond terug en besloten dan toch meer spaargeld aan te trekken. Binnen Kaupthing werden klanten bovendien aangespoord om hun spaargeld in fondsen te steken met aandelen van grote bedrijven die weer in bezit waren van de bankeigenaren. Zo pompten ze de waarde van hun ondernemingen op.

Om de geldstroom op gang te houden, richtte Landsbanki in Groot-Brittannië en later in Nederland de Icesave-internetbank op. Met hoge rentes trok de bank miljarden euro’s aan. Rafnsson: “Bij een presentatie in 2006 stelde mijn manager kritische vragen. Klopt het dat Icesave een bijkantoor wordt en geen dochteronderneming?” Dat klopte.

Voordeel daarvan was dat het geld van Icesave probleemloos naar IJsland kon worden overgeboekt. Het nadeel was dat IJsland verantwoordelijk werd voor de buitenlandse spaartegoeden. Die last kon het land niet dragen toen het bankenstelsel klapte.

Einarsson maakte de documentaire ‘Ransacked’ (2016) over de hedgefondsen die de bezittingen van de IJslandse banken opkochten en enorme winsten maakten. “Al een jaar voor de crash begonnen die hedgefondsen te speculeren op de val van IJsland. Bijvoorbeeld door ‘naked credit default swaps’ te kopen. Dat is alsof je de brandverzekering van de overbuurman koopt. Dan heb je er belang bij dat zijn huis afbrandt.”

Natuurlijk was het beter geweest als IJsland die restanten van de banken zelf had gekocht, zegt hij. Nu was de bevolking de dupe. “Een historische vergissing. Maar ik kan het onze overheid niet kwalijk nemen. Wij zijn eenvoudige vissers en boeren die te maken kregen met de rekenwonders van de financiële wereld.”

Dijsselbloem

Na een lang conflict tussen Nederland, Groot-Brittannië en IJsland sloot minister Dijsselbloem van financiën het Icesave-dossier in 2015. Spaarders hadden hun geld teruggekregen uit de verkoop van de Landsbanki-bezittingen.

Aanstichters van de crisis zijn hun bezittingen kwijtgeraakt of hebben een tijdje in de gevangenis gezeten. Rafnsson: “Statusverlies vinden ze het ergst, ze worden gedreven door hun ego.” Toch is Bjorgolfur Thor, de voormalige mede-eigenaar van de bank achter Icesave, nu de rijkste man van IJsland. “En jongeren bewonderen hem”, zegt Rafnsson.

Banken zijn drastisch veranderd, zegt hij. Het publiek veel minder. “Omdat de economie weer draait, zien veel mensen de crisis als een ongeluk.” Jaloezie is een IJslandse eigenschap die niet is verdwenen. “Nog altijd willen mensen een Porsche als de buren die ook hebben.”

Lees ook:

Tien jaar na de bankencrisis weet elke IJslander: Het kan zo weer misgaan

De economie draait weer op volle toeren, maar nog lang niet iedereen is hersteld van de bankencrisis, die tien jaar geleden in IJsland begon. En de volgende recessie verschijnt alweer aan de horizon.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden