Hoe iedereen materialistisch werd

John Lanchesters 'Kapitaal' is dé Engelse roman over deze tijd

Niet alleen een scherp boek over een stad en straat in crisistijd, maar ook een ode aan wat er verloren dreigt te gaan: humaniteit

Wanneer het water begint te stijgen, zijn het altijd de mensen op de laagste treden van het trapje die het eerst verdrinken. Dat geldt net zo goed voor een Aziatische overstroming als voor een Europese financiële crisis. Het geldt ook voor de Londenaars in John Lanchesters epische roman 'Kapitaal'. Niet de ontslagen bankier Roger Yount komt in zware problemen - want hij heeft nog wat reserves - maar wel zijn Hongaarse kindermeisje Matya, dat van de ene dag op de andere op straat komt te staan.

Roger is getrouwd met Arabella, een vrouw met een gat in haar hand waar zonder enige moeite een jaarlijkse bonus van een miljoen pond in kan verdwijnen. Samen met hun twee zoontjes wonen zij in de Londense Pepys Road, de straat die alle personages in Lanchesters roman met elkaar verbindt. Even verderop woont immers de bejaarde weduwe Petunia, de oma van de straatkunstenaar Smitty. Boodschappen doet men in het winkeltje van Ahmed en Rohinka Kamal. De illegale Zimbabwaanse Quentina schrijft er parkeerbonnen uit en Poolse bouwvakker Zbigniew knapt er klusjes op. En dan waren we Freddy bijna vergeten, de zeventienjarige Senegalese stervoetballer die twintigduizend pond per week verdient en samen met zijn vader een huis huurt in Pepys Road.

Een miljoen per jaar of twintigduizend per week, het zijn maar een paar van de bedragen die over de bladzijden uitgesmeerd worden, zeker in het begin van 'Kapitaal'. Lanchester wil immers aantonen hoe materialistisch we bijna ongemerkt zijn gaan denken. Nog voor Petunia dood is, begint haar dochter Mary tot haar eigen schaamte al met de renovatie van haar moeders' huis, met het doel de verkoopwaarde ervan op te trekken.

Dat dit financiële gewin slechts voor de happy few is weggelegd, spreekt voor zich. Quentina mag dan bijvoorbeeld wel voor 375.000 pond aan geprivatiseerde parkeerbonnen uitschrijven per jaar, zelf dient ze het met 12.000 pond te rooien, waarvan ze dan nog een deel moet afstaan aan de man die haar valse identiteitspapieren heeft bezorgd. Dat zulke tegenstellingen tot maatschappelijke spanningen kunnen leiden, ligt voor de hand, en wanneer de bewoners van Pepys Road een foto van de gevel van hun huis in de bus vinden met op de ommezijde de tekst "Wat Van Jou Is Wordt Van Ons", ontstaat er ongerustheid.

Het lijkt de droom van iedere Britse schrijver om ooit die alomvattende sociale roman te schrijven die een beeld geeft van de staat waarin zijn land zich op een bepaald moment bevindt. Blake Morrison deed dat enkele jaren geleden met 'Ten zuiden van de rivier' en Sebastian Faulks volgde niet veel later met 'Een week in december'. 'Kapitaal' is Lanchesters gooi naar dit literaire heldendom en hij brengt het er helemaal niet slecht vanaf. Concreter dan Morrison en minder beschuldigend dan Faulks weet hij immers de vinger op een maatschappelijke wonde te leggen waar we allemaal een beetje voor verantwoordelijk zijn. Hij probeert zo realistisch mogelijk te blijven - Freddy komt tijdens zijn eerste voetbalwedstrijd bijvoorbeeld pas de twee laatste minuten het veld op, en scoren doet hij niet - zonder daarbij te vervallen in een nietszeggende morele neutraliteit.

We leven inderdaad in barre tijden, maar de armen in de lucht gooien en verzuchten dat er allemaal niets aan te doen is, is voor Lanchester net iets te makkelijk. We zijn immers mensen met een vrije wil. En laat het nu net deze door schijnbare economische wetmatigheden bedreigde humaniteit zijn die in Lanchesters roman centraal staat.

Soms leidt dit tot grappige scènes, zoals die waarin Zbigniew tevergeefs een einde probeert te maken aan zijn relatie met de totaal niet bij hem passende Davina, en andere keren tot heel roerende momenten. Zo toont Lanchester zich in zijn oprechte beschrijving van de manier waarop de stervende Petunia door haar dochter tot op het laatste moment wordt bijgestaan op zijn best. Mary is geen heilige, maar een twijfelende en falende vrouw, iemand op wie we in feite allemaal zouden willen lijken.

John Lanchester: Kapitaal. (Capital) Vertaald doorRoland Fagel en Eline Haks. Prometheus, Amsterdam; 512 blz. € 19,95.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden