Hoe het water ons denken gevormd heeft

René ten Bos: Water. Uitgeverij Boom; 352 blz. euro34,90. ***

De schrijver

René ten Bos (1959) is hoogleraar filosofie aan de faculteit der managementwetenschappen van de Radboud Universiteit in Nijmegen en schreef veel over organisaties en managementdenken. Hij noemt zichzelf een schaamteloos eclecticus die verschillende disciplines bij elkaar wil brengen. Hij filosofeert ongedisciplineerd, zegt hij, omdat denken nu eenmaal ongedisciplineerd is. Ten Bos gooide hoge ogen met 'Het geniale dier' (2008), waarin hij de grenzen van mens- en dier-zijn aftastte. Zijn boek 'Stilte, geste, stem' (2011) was een zoektocht naar niet-talige communicatie, bij dieren en mensen. Over zijn jongste werk, 'Water', kwam Ten Bos onlangs aan het woord in een interview in Letter&Geest.

Zijn onderwerp

Veel mensen staan onverschillig en zelfs afwijzend tegenover water, schrijft Ten Bos. Filosofen moeten al helemaal niets hebben van water, constateert hij. Hoewel Thales uit Milete meende dat water de grond van alles is, hebben westerse filosofen in navolging van Plato er later veel aan gedaan om het water 'weg' te denken, aldus Ten Bos. Hij wil achterhalen hoe dat komt. Origineel is dat hij de vraag 'wat hebben filosofen over water gedacht' omkeert: 'hoe heeft water filosofen leren denken?' Deze aanpak past in wat hij 'geofilosofie' noemt: je kunt als filosoof, schrijft hij, niet net doen alsof je in een vacuüm denkt. "De wereld heeft invloed op hoe mensen denken", schrijft Ten Bos, "ook al is die invloed nergens dwingend of noodzakelijk".

De inhoud

Verbanden laten zien die niet 'dwingend of noodzakelijk' zijn vergt inderdaad een eclectische, ongedisciplineerde manier van filosoferen. Waarvan akte. Via allerlei associaties, metaforen en etymologische vergelijkingen pendelt Ten Bos vrijelijk heen en weer tussen de letterlijke omgang met water en de manieren waarop wij denken.

Kijk naar de kaart van Griekenland, zegt hij, en je ziet een zee vol eilanden. Dat gegeven doet ertoe als je de Griekse filosofie wil begrijpen. Ten Bos heeft het dan over de 'geest van de archipel', die antihiërarchisch zou zijn, democratisch en gericht op handel. Terwijl een land gedomineerd door één rivier, zoals Egypte, eerder centralistisch wordt. Prikkelende gedachten, al is het lastig ze te bewijzen.

Uitvoerig bespreekt hij de eerste zin van Plato's traktaat 'De staat'. Socrates daalt af naar de haven van Pireaus, een tocht van twaalf kilometer, staat er. Ten Bos beschrijft het als een soort helletocht: een afdaling naar een schimmige onderwereld vol onzedelijk gedrag en types van laag allooi. De haven, en in uitbreiding de zee, staat bij Plato voor een bedreiging van stabiliteit en orde. Ook in het denken zoeken hij en zijn navolgers naar vaste grond, naar eeuwige waarheden en zekere ideeën.

Die neiging verwerpt Ten Bos. Hij sluit zich aan bij de hedendaagse Franse filosoof Michel Serres, die een vloeibare, 'waterige' manier van denken zoekt, zonder zekerheden en altijd in beweging.

Ten Bos keert zich ook tegen de afkeer van de zee in letterlijke zin. Hij vindt dat de zee schaamteloos geëxploiteerd wordt en er beroerd aan toe is.

De duurzaamheidsbeweging gaat de zee niet redden, want die levert zich nog steeds uit aan een economisch denken, zegt hij. Ecologische destructie, schrijft hij, is niet een 'onbedoeld neveneffect', maar 'essentieel' voor het kapitalisme. Dus moet de zee 'gepolitiseerd' worden.

Mooiste zin

"Meestal zal een stad die zich openstelt voor de zee in moreel opzicht ontaarden."

Reden om dit boek niet te lezen

U wilt vaste grond onder de voeten. Dan moet u niet in dit boek zijn, want het betoog heeft iets mistigs en ongrijpbaars. Er wordt veel gespeculeerd. Kop van jut is telkens het kapitalisme, maar de kritiek wil nergens uitkristalliseren tot een volwaardige argumentatie.

Water is ongrijpbaar, luidt de nogal voor de hand liggende conclusie op de laatste pagina. Na 300 pagina's reflectie komt dat - vergeeft u mij de 'waterige' taal - als een koude douche.

Reden om dit boek wel te lezen

U houdt wel van een meanderende, poëtische denktrant. Het boek is zonder meer origineel en kijkt naar de westerse filosofie vanuit een onverwacht perspectief. En het doet je stilstaan bij iets wat eigenlijk heel vreemd is: dat mensen diep in hun hart het water, waar hun leven van afhangt, niet vertrouwen.

Trouw tipt filosofie

1. Discipline Marli Huijer

2. Leven na de dood Marc Van den Bossche

3. Water René ten Bos

4. De geest uit de fles Rienk Vermij

5. De kunst van het vreedzaam vechten Hans Achterhuis en Nico Koning

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden