Hoe het Russische internet steeds verder poetiniseert

Een smartphone met de berichtenservice Telegram. Beeld AFP

Het verbieden van berichtenservice Telegram komt niet als een verrassing. Het internet in Rusland komt meer en meer in handen van Poetin-getrouwen.

De Russische autoriteiten bieden voor ieder probleem een oplossing. Op het moment dat het verbod op berichtenservice Telegram begin deze week werd afgekondigd, verschenen er advertenties voor een alternatief: TamTam. Deze service biedt precies dezelfde mogelijkheden als Telegram, zoals het aanmaken van anonieme accounts. Kremlin-medewerkers zijn tevreden met hun overstap, lieten ze deze week weten.

Er is één verschil: TamTam is onderdeel van Mail.ru, de grootste e-mailservice van Rusland, die min of meer in handen is van oligarch Alisjer Oesmanov.

Telegram daarentegen wordt geleid door de broers Nikolaj en Pavel Doerov. Zij liggen al jaren overhoop met de Russische autoriteiten en weigerden hun data te delen met de Russische geheime dienst FSB. Het verbod hing al een tijd in de lucht. President Poetins internetadviseur German Klimenko hintte er het afgelopen jaar verschillende keren op in interviews.

Mediawaakhond

Dat de Doerovs zich zo lang staande hebben weten te houden, is voornamelijk te danken aan het feit dat Kremlin-medewerkers massaal gebruikmaakten van Telegram. Toch viel deze week het doek: de mediawaakhond van het Kremlin, Roskomnadzor, blokkeerde miljoenen IP-adressen en het droeg internetproviders op de toegang tot Telegram te verbieden. De officiële reden: de Doerovs weigerden hun data te delen, en dat is volgens de FSB wel nodig om terrorisme te bestrijden.

Zo is het Kremlin weer een vijand armer, hoewel Telegram nog volop functioneert via VPN-verbindingen.

De strijd om het internet is in 2012 ingezet, bij het ingaan van Poetins derde termijn, en zal mogelijk ook tijdens zijn vierde termijn een belangrijke rol opeisen. Sociale media speelden bij de protesten tegen het regime van Poetin in 2012 een cruciale rol en oppositieleider Aleksej Navalny maakt veelvuldig gebruik van kanalen als YouTube om zijn aanklachten tegen het regime naar buiten te brengen.

De Russische president heeft de afgelopen jaren verschillende pogingen ondernomen om zijn greep op het internet te verstevigen, maar makkelijk is het niet. Zo kwam VKontakte, de tegenhanger van Facebook en bedacht door de Doerovs, in handen van Mail.ru. De grootste aandeelhouder Megafon, in handen van Oesmanov, zwaait daar zo'n beetje de scepter. De oligarch is zeer machtig in Rusland en heeft een geschat vermogen van 15 miljard dollar. Oesmanov die ook een grote Britse vastgoedportefeuille bezit, behoort tot de intimi van Poetin.

Facebook

De Rus van Oezbeekse afkomst, dook ook op in de Paradise Papers. Hij werkte destijds nauw samen met technologie-gigant Joeri Milner. Via het staatsbedrijf Gazprom, waar Oesmanov een paar jaar geleden de leiding had, deed een bedrijf van Milner een investering van 1 miljard dollar in Facebook, vlak voor de beursgang in 2012. Het waren pikante onthullingen omdat de socialemediabedrijven momenteel onder vuur liggen in de VS. Ze zouden door Rusland gebruikt zijn om nepnieuws te verspreiden in de aanloop naar de presidentsverkiezingen.

Mail.ru bezit inmiddels de belangrijkste Russische sociale media zoals VKontakte en berichtenservice ICQ. Daarmee is een deel van de missie van Poetin geslaagd: de Doerovs zijn het land ontvlucht en spelen na deze week geen grote rol van betekenis meer in Rusland. De Poetin-getrouwen kunnen hun imperium verder uitbouwen.

Maar de strijd is nog niet gewonnen. Veel Russen maken gebruik van Facebook, WhatsApp en Twitter en die delen geen data met de Russische inlichtingendiensten. Deze week dreigde mediawaakhond Roskomnadzor ook Facebook binnen afzienbare tijd te verbieden omdat het sociale netwerk zich niet houdt aan een wet uit 2015.

Die schrijft voor dat alle persoonlijke data moeten worden opgeslagen in Rusland. Twitter, Facebook en Google trekken zich daar niets van aan en zijn daar tot op heden niet voor op de vingers getikt. Het is onduidelijk waarom. Vlak na de introductie van de wet werd een petitie tegen de opslag van data verspreid en die leverde 50.000 handtekeningen op. Maar in een land als Rusland hebben petities over het algemeen weinig effect.

Waarschijnlijk speelt er iets anders: iedereen weet dat het blokkeren van YouTube, Twitter of Instagram grote gevolgen heeft. De meeste Russische politici twitteren, en Instagram is een geliefd medium om foto's op te delen. De vakantiefoto's van een vissende Poetin worden tenslotte ook verspreid via Twitter.

Een mediawaakhond als Roskomnadzor durft zijn handen niet te branden aan zo'n verbod, schrijft Leonid Volkov, een voorvechter van vrij internet op de website van OpenDemocracy. Het wachten is op een bevel vanuit Kremlin. Dat Poetin daar tot op heden van afzag, heeft naar alle waarschijnlijkheid te maken met de verkiezingen van afgelopen maart. De onrust in de samenleving zou vanwege zo'n verbod te groot worden, schrijft Volkov. Dat kan veranderen nu Poetin zijn vierde termijn veilig heeft gesteld.

Censuur

Dat Twitter en Facebook worden gedoogd, voorkomt niet dat de Russen die hier gebruik van maken voortdurend onder vuur liggen. Agora, een mensenrechtenclub die al jaren onderzoek doet naar de internetvrijheid in Rusland, schetst in de jaarlijkse rapporten een somber beeld. Vorig jaar, in 2017, werden 115.000 gevallen van censuur ontdekt. Iedere zes dagen wordt een Russische internetgebruiker (fysiek) bedreigd, terwijl rechtbanken iedere acht dagen een straf opleggen aan Russen die de regels overtreden op bijvoorbeeld sociale media.

De wetten die de afgelopen jaren zijn aangenomen, maken het Russen zo'n beetje onmogelijk om over gevoelige onderwerpen als Oekraïne, Syrië of corruptie te schrijven. De eerste die de internetvrijheid inperkte was Doema-lid Elena Mizoelina. Zij introduceerde vier jaar geleden amendementen die bekendstaan als 'de zwarte lijst'. Mizoelina wilde de verspreiding van kinderporno en illegale drugs aanpakken en ging nogal rigoureus te werk. Roskomnadzor kreeg de taak om toe te zien op Mizoelina's initiatief. Tienduizenden websites werden vervolgens voor even of langere tijd geblokkeerd.

Twee jaar geleden verlegde het Kremlin de focus. Niet kinderporno, maar het bestrijden van terrorisme werd prioriteit. In 2016 werden de Jarovaja-wetten aangenomen, die onder andere beperkingen opleggen aan religieuze groeperingen, maar de wetten worden veel breder geïnterpreteerd. De staat kan nu toezien op alle internetcorrespondentie. Russische telecombedrijven en internetproviders moeten telefoontjes, berichten en bestanden zes maanden lang opslaan. Politiek activisten, die toch al weinig bewegingsvrijheid hebben in Rusland, krijgen het door dit soort wetten nog moeilijker, schrijft Agora in het rapport.

De missie is voor Poetins adviseur Klimenko pas geslaagd als het Russische internet het wereldwijde web niet meer nodig heeft om te functioneren. "Zo kunnen we ons beter verdedigen tegen hacks", zei Klimenko in een interview met RT.

Maar Damir Dosjmanov van Agora twijfelt aan die lezing. Nota bene via het verboden Telegram laat hij weten dat het blokkeren van de berichtendienst inderdaad een stap is om het Russische internet te verzelfstandigen. Maar niet vanwege aanvallen van buitenaf. "De Russische autoriteiten proberen te voorkomen dat het Westen via het internet invloed uitoefent op de Russische bevolking."

Alisjer Oesmanov

Alisjer Oesmanov is een zeer machtig oligarch in Rusland en onderhoudt goede contacten met de Russische president. Hij vergaarde zijn rijkdom door investeringen in metaal-en mijnbouwbedrijven, ook is hij aandeelhouder van de Engelse voetbalclub Arsenal. Zijn bedrijf zwaait de scepter over Mail.ru. Bij deze e-mailservice hebben 100 miljoen russen een account. 

Lees ook: Twee jaar cel? Daar halen ze in Rusland de schouders over op

President Poetin zal de vrijheid van meningsuiting in Rusland de komende zes jaar verder beknotten, voorspelt mensenrechtenadvocaat Tatjana Gloesjkova, onder meer door het internet te censureren. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden