Hoe het Romeinse succes omsloeg na klimaatverandering

Een Romeins aquaduct, ooit onderdeel van het uitgebreide Romeinse watersysteem, bij Segovia in Spanje.Beeld HH

Het Romeinse Rijk kon eeuwenlang gedijen dankzij een efficiënt systeem van waterbeheer en graanhandel. Niemand leed honger, maar het systeem ging over zijn grenzen heen. Het succes sloeg om in zijn tegendeel, mede door een klimaatverandering. Dat klinkt bekend.

Rondreizend in Hispania noteerde de Romeinse schrijver Lucretius jaren voor de geboorte van Christus al dat erosie en uitgeputte bodems de voedselzekerheid aantasten. Hij zag boeren in het eens vruchtbare gebied met de handen in het haar kijken naar hun land dat amper nog iets opleverde. Het waren de eerste tekenen van klimaatverandering in die dagen. Het droger wordende weer rond de Middellandse Zee gaf problemen met de watervoorziening en bracht de voedselteelt in die gebieden in gevaar. Het zou uiteindelijk bijdragen aan de ondergang van het Romeinse Rijk, zo blijkt uit een nieuwe studie die Nederlandse en Amerikaanse onderzoekers onlangs publiceerden.

"Dat is een langdurig proces geweest. Het Rijk is niet ineengestort, het is langzaam verkruimeld", zegt Martin Wassen, hoogleraar milieuwetenschappen aan de Universiteit Utrecht en een van de onderzoekers. "Je kunt zeggen dat het Romeinse Rijk tussen 250 voor Christus tot 200 erna op zijn hoogtepunt was. Daarna zie je het aftakelen en dat hangt samen met de toenemende problemen met de voedselvoorziening." Deze gevolgtrekking blijkt vooral, benadrukt Wassen, uit het nog niet gepubliceerde proefschrift van de Utrechtse promovendus Brian Dermody. De genoemde Amerikaans/Nederlandse studie is een onderdeel van dat proefschrift.

Succesvol imperium
De prikkelende stelling die Dermody en zijn collega's neerleggen is dat de factoren die hebben geleid tot de opkomst van het Rijk tevens hebben bijgedragen aan de uiteindelijke ondergang van het Rijk.. Wassen: "Rome was zeer succesvol in het opbouwen van dat enorme imperium, dat zich uitstrekte rond de gehele Middellandse Zee en een fors deel van noordelijk Europa en op zijn hoogtepunt tegen de 60 miljoen mensen huisvestte. Dat grote gebied heeft ook nog eens eeuwen kunnen floreren. Daarin speelt een stabiele voedselvoorziening een grote rol en je kunt je voorstellen dat voedselzekerheid in zo'n groot gebied geen sinecure was."

De Romeinen losten dat op met een voor die tijd geweldige infrastructuur en grootschalige graanhandel. "Er is een uitgebreid net van wegen en vaarwegen aangelegd. Er zijn havens gebouwd, maar ook schepen die geschikt waren voor vervoer van goederen over grotere afstanden. Het gaat echter ook om watervervoer. Via een systeem van aquaducten werd water van waterrijke naar waterarme gebieden getransporteerd. Dat systeem werd centraal aangestuurd, zodat er overzicht was voor dat grote Rijk wat waarheen gaat. Dat was een uiterst efficiënt staaltje waterbeheer. Ongekend in die tijd."

Beeld Trouw, bron: HESS
Beeld Trouw, bron: HESS

Daar bovenop ontwikkelden de Romeinen een grootschalige graanhandel. Wassen pakt een kaart met het gebied rond de Middellandse Zee en een aantal grote en kleinere gekleurde bollen daarin getekend. "In vruchtbare gebieden, zoals de Po-vlakte, oostelijk en zuidelijk Spanje en de Nijldelta waren altijd overschotten, zo hebben we berekend. Die overschotten werden naar gebieden gestuurd met tekorten. In feite is graanhandel het indirect verplaatsen van water. Bij die handel moet je niet alleen denken aan verplaatsing naar drogere gebieden, maar ook aan de noodzaak het groeiend aantal steden in het Romeinse Rijk te voeden.

"Je ziet hier op de kaart in één oogopslag - met de grootste bol - dat Rome met zijn miljoen inwoners toen de grootste importeur van graan was. Maar ook steden als Efeze in het westen van het huidige Turkije en Antiochië in het uiterste oosten ervan zijn netto-importeurs. Het huidige Spanje en Egypte waren toen de grootste exporteurs."

Meerdere routes
Dat grote Rijk had dus een zeer efficiënt systeem voor waterbeheer en voedselverspreiding dat reikte tot in alle hoeken van dat grote en klimatologisch afwisselende gebied. Wassen: "Door centrale sturing kon het systeem tegen een stootje. Men overzag het geheel. De goede infrastructuur heeft daar ook aan bijgedragen. Je kon een bepaald gebied altijd via verscheidene routes bereiken, zodat bij voorbeeld een overstroming of andere wegblokkade niet gelijk tot voedseltekorten leidde."

Voor het verkrijgen van een kilo graan was in die dagen tussen de 1000 en 2000 liter water nodig. Wassen: "Dat lukte met de Romeinse systemen goed. Per inwoner was er daardoor 200 kilo graan per jaar beschikbaar. Brood als basisvoedsel was dus voor iedere inwoner van het Rijk voldoende voor handen. Zo is Rome en zijn imperium in staat een aantal eeuwen overeind te blijven."

Het bleek tevens de oorzaak achter het wegglijden van het Rijk. Wassen: "De bevolking bleef door de gunstige voedselsituatie doorgroeien. Uiteindelijk raakte het de draagkracht van het land dat al dat voedsel moest opbrengen. De mogelijkheden om verder door te groeien raakten uitgeput. Toen ook nog in de loop van de derde eeuw de klimaatverandering rond de Middellandse Zee manifest werd, ging het mis. Het werd koeler en droger."

Het gebruikte gewasmodel laat dan zien dat de oogsten met 10 procent per jaar afnamen, zegt Wassen. "Zo rond het jaar 300 kwam het stabiele voedselaanbod in de steden in gevaar. Er ontstonden hongersnoden, met name op die plekken die minder goed te bereiken waren. Dus ver landinwaarts aan de grenzen van het Rijk. Vooral Spanje werd droger waarmee een grote bron van voedsel langzaam wegviel."

Draagkracht
Dat verhaal klinkt bekend in de oren. Wassen knikt. "De huidige situatie in de wereld is goed vergelijkbaar. Een toenemend aantal mensen heeft in de groeiende behoeften kunnen voorzien door een globalisering van handel in voedsel en andere producten. Ook dit systeem duwt echter tegen zijn grenzen aan, omdat het cruciale grondstoffen - met zoet water als de meest urgente - uitput. En zoals altijd is er sprake van overshoot: de draagkracht van een systeem wordt eerst overschreden, alvorens er een nieuw evenwicht - op lager niveau - ontstaat tussen omvang van de bevolking en beschikbare hulpbronnen."

Dat opereren op de grens van ecosystemen, die de voedselteelt mogelijk maken, zorgt ervoor dat regionale problemen zich ver buiten de regio, soms wel wereldwijd kunnen laten voelen, stelt Wassen. "Denk aan droogtes of overstromingen in belangrijke landbouwgebieden. Door klimaatverandering zullen dit soort regionale verstoringen zich vaker gaan voordoen."

Argentinië
Wassen wijst verder op andere praktijken die samengaan met de globalisering van de handel. "Ik ben net terug uit Argentinië. Daar zie je rivieren die de oceaan niet meer halen. Water afkomstig uit de Andes wordt massaal opgevangen en gebruikt voor de productie van wijn, die vooral naar het rijke Westen wordt geëxporteerd. De plaatselijke boeren hebben daardoor tekort aan water voor de regionale voedselteelt. Dat gebrek aan veerkracht in deze Andesregio zie je, vrees ik, ook in de binnenlanden van China of Afrika."

Wassen pleit voor een landbouwproductie die meer regionaal georganiseerd is. "Het moet minder afhankelijk worden van het mondiale systeem en zo ingericht dat het robuust is, tegen een stootje kan. Zeker ook nu er nog een klimaatverandering aan zit te komen. Dat is wel de les die de Romeinen ons voorhouden."

En waar Lucretius' observatie nog op stenen grond viel, omdat in zijn wereld informatie niet of nauwelijks rondging, zijn de beleidsmakers in onze wereld van alles op de hoogte. Veel verschil maakt dat nog niet, beaamt ook Wassen.

Nieuwsgierig?

De studie 'A virtual water network of the Roman world', is onderdeel van het proefschrift van Brian Dermody (Sol Invictus; Holocene climate change and its impact in the Roman Mediterranean). Het is gepubliceerd in het online tijdschrift Hydrology and Earth System Sciences (HESS). Dit blad is hier te lezen en gratis te downloaden. Het proefschrift van Dermody is op te vragen bij M.J.Wassen@uu.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden