Hoe het grootkapitaal zoveel macht kreeg

Over de auteur

Joseph Vogl is geboren in Beieren en heeft filosofie, geschiedenis en Duitse literatuur gestudeerd. Hij is hoogleraar aan de Humboldt-Universiteit in Berlijn, waar hij moderne Duitse literatuur en culturele studies doceert. Als gastdocent is hij verbonden aan de Universiteit van Princeton. Een van zijn vele publicaties is 'Het spook van het kapitaal', dat in 2013 in Nederlandse vertaling is verschenen.

Over het boek

In 'Het financiële regime' komt maar weinig filosofie voor: één hoofdstuk schetst hoe in de politieke filosofie vanaf de zeventiende eeuw de economie niet langer ondergeschikt is aan de politiek, maar daar de kern van uitmaakt. Deze verandering weerspiegelt een historisch proces dat door Vogl in de rest van zijn boek wordt beschreven. Hij legt de nadruk op de geleidelijke 'financialisering' van nationale economieën, die al vijf eeuwen aan de gang is en nu een hoogtepunt heeft bereikt. In die tijd zijn natiestaten steeds verder gedemocratiseerd, maar zijn ze ook steeds afhankelijker geworden van financieringskapitaal, waardoor de democratische besluitvorming weer werd ondergraven. Staatsschuld werd een permanent verschijnsel en private financiers kregen zoveel zeggenschap dat zelfs de soevereiniteit van staten in het geding is gekomen.

Vogl vertelt een anekdote over de rijke Genuees Centurione, die keizer Karel V goedgunstig een hoge schuld kwijtschold door in diens bijzijn de schuldbekentenis te verbranden. Een dergelijke royaal gebaar was vroeger alleen weggelegd voor de vorsten zelf. Als financieel centrum van Europa werd Genua opgevolgd door de Republiek der Nederlanden, door Vogl uitgebreid behandeld. Daarna was de beurt aan Engeland, waar in 1694 de eerste centrale bank ontstond, de Bank of England, die aanvankelijk vooral diende ter bescherming van de financiers van de staat. Centrale banken gingen, als onafhankelijke instellingen, een 'vierde macht' vormen (naast de wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht), die de beslissingsvrijheid van regeringen sterk aan banden legt.

De laatste decennia is volgens Vogl dit 'financiële regime' nog weer aanzienlijk versterkt. Door nieuwe ontwikkelingen in het kapitalisme vermindert de macht van de centrale banken, terwijl investeringsmaatschappijen en multinationals steeds meer macht krijgen en zijn gaan functioneren als een soort nevenregeringen. Tachtig procent van de wereldeconomie wordt bepaald door slechts 1300 bedrijven. Zo is er een machtige, slagkrachtige oligarchie ontstaan die de bescherming van haar rijkdom als belangrijkste doel heeft. Het liberale beginsel van de vrije markt, dat al door denkers als Adam Smith was gepropageerd, viert tegenwoordig hoogtij, waardoor de speelruimte voor soevereiniteit en democratie aanzienlijk is beperkt. En daarmee heeft het kapitalisme gezegevierd. Kort na de oorlog werd dat nog gematigd door sociale compromissen, maar die worden nu onder druk van de crisis weer ongedaan gemaakt.

Opmerkelijke passages

Vogl geeft vaker blijk van zijn verontrusting over de door hem beschreven ontwikkeling. Zo constateert hij dat de financialisering heeft geleid 'tot een herstructurering van het leven in termen van waarde en nut. Onze manier van leven, de manier waarop we ons tot onszelf en de wereld verhouden, wordt nu een kwestie van investeren, van een focus op de bewegingen van de markt.'

Redenen om dit boek niet te lezen

Het financiële regime is voor niet-economisch geschoolden (zoals ik) een flinke kluif, vanwege de complexe materie en de vele vaktermen. De stijl is soms onnodig ingewikkeld.

Redenen om dit boek wel te lezen

Het is een belangrijk en actueel boek. Je hoeft niet alle financieel-economische details van Vogls betoog te begrijpen om geïmponeerd (en verontrust) raken door het beeld dat hij schetst van de huidige kapitalistische samenleving en haar lange voorgeschiedenis. Niet voor niets begint zijn boek met een verslag van de val van de Amerikaanse investeringsbank de Lehmann Brothers, die de aanzet vormde voor de grote economische crisis van de laatste jaren.

Het financiële regime

Joseph Vogl

Uitgeverij Boom; 301 pagina's; euro 29,90.

****

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden