Hoe het CDA toch standhield

Het CDA blijft de grootste landelijke partij in de gemeenten. Daar moest wel voor gevochten worden op het platteland, zoals in Bergeijk waar Trouw de campagne volgde. CDA won, niet met dank aan Buma, zeggen ze daar.

Frank van der Meijden, wethouder van financiën, kijkt met een frons naar het scherm van de CDA-laptop. "Dit moeten we niet willen. Dat moeten we gewoon niet willen", mompelt hij bezwerend. De rest van Theater de Kattendans in Bergeijk heeft dan nog geen idee van de zege waar het CDA hier op afstevent. De partij heeft mensen bij alle stembureaus de uitslagen laten opschrijven en doorgeven, en loopt nu met een eigen excel-bestandje voor op de voorlopige uitslag die de burgemeester zo in de grote zaal gaat voorlezen. Het gaat hier vanavond om acht of negen zetels voor de christen-democraten. Om de absolute meerderheid, of net niet. Negen zetels, dat hoeft niet van Van der Meijden. Het zou de stemming in de Bergeijkse raad maar bederven.

Twee uur later staren in de linkerhoek van de zaal de leden van de andere partijen wezenloos naar het scherm. In de rechterhoek gaan de CDA'ers juichend en klappend uit hun dak. "Eng dit", zegt Van der Meijden, maar inmiddels met een brede glimlach. Met gebalde vuist maakt hij een 'yes'-beweging naar een partijgenoot. Dan vallen de christen-democraten elkaar in de armen.

De overwinning wijkt op een bizarre manier af van het landelijke beeld op dat moment. Het CDA lijkt dan nog fors te verliezen. Maar de Bergeijkse uitslag blijkt een voorbode voor een verrassend goed resultaat, ook in de rest van het land. De partij deed het maar ietsje slechter dan vier jaar geleden, en veel beter dan bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen. (zie grafiek) Een resultaat dat volgens het CDA Bergeijk vooral op het conto van lokale afdelingen komt.

Helpt Buma?
"Iedereen wil graag dat ik kom", zei landelijk partijleider Sybrand van Haersma Buma begin maart in deze krant. Maar in Bergeijk weten ze dat op dat moment zo net nog niet. Zou Buma kunnen helpen om de slag te winnen van de Lokale Partij Bergeijk? Of is het beter om campagne te voeren op eigen lokale punten, en juist zo min mogelijk met de landelijke partij geassocieerd te worden? Dit is het verhaal van één van de plattelandsdorpen waar het CDA altijd een factor van betekenis is geweest. Ook al verloor de partij aanhang in de steden, de christen-democraten konden rekenen op de trouwe aanhang op het platteland. Maar ook daar verhardt de strijd. Trouw volgde de Bergeijkse campagne zes weken lang.

Bergeijk bestaat echt
Bergeijk, 18.000 inwoners, verspreid over acht kernen. Bekend van het humoristische radioprogramma 'Radio Bergeijk' - fictie, maar de gemeente bestaat echt. Bergeijk ligt tegen de Belgische grens op ongeveer vijftien minuten van Eindhoven. Een bosrijke gemeente, volgens een verkiezing vorig jaar zelfs het 'groenste dorp van Europa'. CDA-groen is in Bergeijk al lang niet meer vanzelfsprekend. Sinds de jaren tachtig wisselt de partij stuivertje met lokale partijen als grootste in de raad. Maar vier jaar geleden werd het CDA hier nog de grootste met bijna de helft van de stemmen. Dat was tegen de landelijke trend in - 'het wonder van Bergeijk'. Twee jaar later kwam de klap des te harder aan: het CDA haalde bij de Tweede Kamerverkiezingen in Bergeijk nog maar een vijfde van de stemmen. De inzet van deze campagne is duidelijk: een nieuw wonder.

Begin februari houdt het CDA nog ernstig rekening met verlies. Er heerst voorzichtigheid in de CDA-winkel in Bergeijk. En bescheidenheid. De huidige acht zetels behouden wordt 'een hele klus', zegt lijstrekker Mathijs Kuijken. "Laten we eerlijk zijn. We zijn nu acht jaar de grootste partij geweest hier. Als bestuurspartij heb je het altijd moeilijker. En landelijk hebben we juist niet kunnen profiteren van onze oppositierol."

Kuijken (48), nu één periode wethouder ruimtelijke ordening, kwam ruim vijftien jaar geleden voor het eerst in de raad. Met lede ogen zag hij aan hoe weinig de Bergeijkse coalitie in de jaren negentig deed voor de plaatselijke vereniging van Katholieke Plattelandsjongeren. "Ze mochten niet eens een gemeentelijk terrein huren voor de dorpszeskamp, hun grote evenement. Ik houd van mijn dorp, en had ook wel ideeën over hoe het zou moeten."

Groene tuinkabouters
De Bergeijkse CDA-top eet een broodje. Straks is er een workshop campagnevoeren voor een deel van de kandidatenlijst. Dit leegstaande winkelpand in hartje Bergeijk is de tijdelijk uitvalsbasis voor de partij. Groene tuinkabouters kijken toe. Vier jaar geleden doken zij overal in het dorp op. De boodschap: alles wat er bereikt is in Bergeijk, is heus niet door de kaboutertjes gedaan. 'Vol vertrouwen verder', was de slogan.

Nu, na twee periodes in het college, is het tijd voor een minder aanmatigende leus. Dat werd 'samen maken we het waar'. "De grootste fout die we kunnen maken, is ons teveel op de borst kloppen", zegt Kuijken. "We moeten zorgen dat ze ons niet als hautain kunnen wegzetten."

Alles loopt op schema, meldt campagneleider Jack Sleddens (48). En toch knaagt het. "Je kunt niet weten waar je staat. Dat is lastig. Je doet van alles, maar je zoekt bevestiging. Iemand zegt wel eens: 'Hee, goede poster'. Ja, denk ik dan, maar heb ik dan ook jouw stem?"

De grote rivaal - ook hier: de lokalen. Lokale Partij Bergeijk werd groot door dicht bij de Bergeijkenaren te staan. Dat unique selling point heeft het CDA met succes gekopieerd. Sinds 2006 is de top van de lijst - en de rest van de lijst trouwens ook - een zorgvuldige mix van vertegenwoordigers uit de verschillende kernen. Iedereen moet kunnen stemmen op een CDA-buurman. Lokale Partij Bergeijk staat qua ideologie dicht bij het CDA. Toch vormt het CDA al twee periodes een coalitie met de veel kleinere PvdA. Daarvoor waren de lokalen aan de macht.

Kort voor deze februaridag zorgt partijleider Buma voor opschudding met zijn plan om de burgemeester voortaan te laten kiezen door de raad of de burger. Hij krijgt er flink wat publiciteit mee, maar ook forse kritiek uit de afdelingen. Het punt is niet 'des CDA's', vinden ze ook in Bergeijk. "Helpt het ons? Ik heb er mijn twijfels bij", zegt CDA-wethouder Frank van der Meijden. "Dit past niet in ons gedachtengoed. Dan is het wel heel duidelijk dat je er goede sier mee wilt maken. Zeg iets over de participatiesamenleving of de doe-democratie, lokale issues die wél bij ons passen." Die week heeft het CDA een kleine piek in de landelijke peilingen. Gemeten in Tweede Kamerzetels gaat de partij van vijftien naar zestien in de Politieke Barometer - om daarna weer op een stabiele vijftien uit te komen. Twee zetels meer dan nu in de Kamer. Maar hoeveel zegt die Tweede Kamerpeiling over de situatie in een dorp als Bergeijk? Weinig, zo bleek deze week. En ook bar weinig over de situatie in andere gemeenten.

Soms zit het tegen. Op de vroege morgen van carnavalsdinsdag klakken de hakken van lijsttrekker Kuijken op de stenen van 't Hof. De wethouder haalt taart bij Bakkerij van Heeswijk ('anno 1914'): twee rijstevlaaien voor iedereen die het kan opbrengen om om 9.00 uur present te zijn in het CDA-honk.

Binnen echoot het geluid van pakken flyers die worden opgestapeld door de ruimte. Kuijken loopt ongedurig met een thermosfles rond, en deelt het ene na het andere bekertje koffie uit. "Wè bende druk, wethouder", zegt campagneleider Sleddens in het Brabants. "Bende bang da het niet ga lukken?"

Het is even improviseren. Op deze katerige ochtend-na-de-avond-ervoor zijn er maar een stuk of twaalf CDA'ers om de folders huis aan huis te verspreiden in heel de gemeente. Drie dagen eerder waren dat er dertig geweest - toen was het carnaval nog niet in alle hevigheid losgebarsten. Maar de drukker had de flyer niet op tijd af. "Die man is dood nu", mompelt de anders zo beheerste Kuijken.

Van een slecht humeur is bij Frank van der Meijden (49), de tweede CDA-wethouder, geen sprake. Hij staat in een haast hyperactieve campagnestand. Geroutineerd loopt hij van voortuin naar voortuin. "Hier mag ik niet overheen stappen, daar ben ik ooit op aangesproken", vertelt hij. Een dame fietst langs. De wethouder, tijdens het oversteken: "Het komt weer goed, de 19de, hè? Lekker stemmen." Bij de volgende voordeur belt net een vrouw aan. "Moette gij hier zijn? Ik ook", zegt Van der Meijden charmant. Hij knijpt even in haar arm, en overhandigt het foldertje.

Geen ongelukken
Deze dag blaakt hij van het zelfvertrouwen. "Het zou raar zijn als we niet weer de grootste werden", zegt hij. "Er wordt hier redelijk stabiel gestemd. En er zijn de afgelopen periode geen ongelukken gebeurd. Geen affaires of zo. 80 procent van onze voorstellen is raadsbreed gesteund. Maar we mogen niet verslappen. We moeten keihard werken voor iedere stem."

Niemand passeert zonder dat hij wijst, groet, een praatje maakt, of een schouderklop uitdeelt. "Jan, vriend!", roept Van der Meijden. "Jou hoef ik niet eens te vragen wat je stemt." In het CDA-honk heeft hij zojuist nog een postbode onverrichter zake weggestuurd met een onjuist geadresseerde envelop. "Nee, die woont niet in Bergeijk. Ik ken iedereen hier."

Bij Frans van der Meijden, vader van de wethouder, ruikt het naar koffie en Perzisch tapijt. Zoon Frank gaat via de achterdeur naar binnen. Vader heeft altijd op de katholieke KVP gestemd, en later op opvolger CDA. De partij had hem graag als wethouder gehad. "Maar ik zei: 'Dat moet onze Frank later maar doen'."

Van der Meijden junior kwam in 1999 via het bestuur van de voetbalclub bij het CDA terecht, dat al een tijdje aan hem trok. Na één periode in de gemeenteraad werd hij wethouder. Daarvoor werkte hij als manager bij defensie. Voor Kuijken en hem moesten twee CDA-oudgedienden als wethouder het veld ruimen. "Hoe zal ik het zeggen", aarzelt Van der Meijden. "Die straalden niet uit wat wij als jonge garde uitstraalden."

"Lukt het?", informeert hij een eindje verder bij een oudere man met een rollator. Die reageert afwerend. "Is het zo erg, dat ge ons niet wilt kennen?", probeert hij nog. "Laat maar zitten", mompelt de man. Van der Meijden herstelt zich. Opgeruimd: "Dat kan natuurlijk. Niet iedereen hoeft op ons te stemmen."

Niet iedereen, maar graag wel wat meer dan bij de desastreuze laatste Tweede Kamerverkiezingen. Het ging slecht, ook in Bergeijk. De wethouder wijt het aan de landelijke top. "We hadden de boodschap en de kop niet op orde", stelt Van der Meijden. Het CDA had geen eenduidig verhaal over de regeerperiode met de PVV, er was een bloedgroepenstrijd. Bovendien waren er veel te weinig kandidaten uit Zuid-Nederland, vindt hij. Dat heeft de partij volgens hem in Brabant parten gespeeld. En wat bedoelt hij met 'de kop'? "Buma is een gedegen CDA-politicus, maar hij straalt nog niet veel charisma uit", zegt Van der Meijden. "Dat moet groeien."

Van der Meijden zegt het anderhalve week voor Buma - mogelijk - Bergeijk aandoet. "Op zijn eigen verzoek", zegt de wethouder. Bergeijk zou anders niet om een bezoek van de landelijk leider hebben gevraagd. "Weet je wat het is? Het draait natuurlijk om de lokale afdelingen bij deze verkiezingen. Maar Buma moet ook zijn gezicht kunnen laten zien. Je moet elkaar een beetje in stelling brengen.

Als hij maar volgend is, en wij ons ding kunnen doen", zegt Van der Meijden. Dat is nogal een worsteling. De onderhandelingen met Buma zijn nog gaande.

Diezelfde dag komt het Centraal Planbureau met nieuwe economische cijfers, die beter zijn dan verwacht. Goed nieuws waar de landelijke coalitiepartners PvdA en VVD zich aan vast kunnen klampen, zo vlak voor de gemeenteraadsverkiezingen. CDA-leider Buma pleit opnieuw voor lastenverlichting. Dat is nodig om Nederland voorop te laten lopen in de periode van economisch herstel. Eerder hamerde hij al op lagere gemeentebelastingen. En de burger moet aan het roer, in plaats van de overheid. Dat pleidooi kan op bijval rekenen in Bergeijk.

Buma verschijnt ook in het satirische tv-programma 'De Kwis'. Fietsend neemt hij het op tegen een wielrenner van een lokale partij uit Lelystad. De lokale partijen zijn overal geduchte concurrenten voor de christen-democraten. Buma mag met een kleine voorsprong beginnen, en hij wint. "Mooie symboliek. Ook voor ons", vindt Van der Meijden. Moge ook zijn afdeling winnen van zijn lokale rivaal. Dat dat gaat lukken, weet hij dan nog niet.

Spanning voor debat
De verwachtingen stijgen, in Bergeijk. Op de dag van het verkiezingsdebat wordt lijsttrekker Kuijken wakker met spanning in zijn lijf. Dat heeft hij na vier jaar als wethouder nog altijd, ook voor een raadsdebat of als hij moet opdraven voor een opening. Als om half zes zijn werkdag erop zit, gunt hij zichzelf een half uurtje in bad om tot rust te komen. Landelijk staat het CDA in de peilingen stabiel.

Het is begin maart, maar het schemerende Bergeijk ruikt naar zomeravond. Voor de deur van theater De Kattendans rookt Dorien Vervest (29), nummer drie van het CDA, nog snel een sigaret. Het debat is rechtstreeks te zien op de lokale omroep. De top drie van alle partijen doet mee. De ongeveer vijftig mensen in het publiek zijn in meerderheid lid van een van de partijen.

Kuijken staat wat onhandig, aan de hangtafel die hij deelt met links Van der Meijden en rechts Vervest. Hij kan zijn opponenten niet goed zien, en staart afwisselend naar de grond met zijn handen op tafel, en omhoog met de handen in zijn zakken. Bij de vorige verkiezingen debatteerden alleen de vier lijsttrekkers met elkaar, en hadden ze anderhalf uur de tijd in plaats van één uur. Kuijken vond dat relaxter. Nu staat hij steeds naar zijn partijgenoten te kijken: wie reageert op welke vraag, wie slaat welke aanval af?

Kuijken grijpt zijn moment als hij het publiek als lijsttrekker één minuut mag toespreken. Als een sporter voor de start neemt hij een teug lucht. De speech rolt er vloeiend uit, inclusief de CDA-slogan als pointe. "Samen maken we het waar!"

De verkiezingsthema's: moet de provinciale weg langs de kern Riethoven er komen, of niet? Het besluit is al genomen, maar de Lokale Partij Bergeijk blijft weerwerk bieden. De lokalen vinden ook dat de christen-democraten teveel in stenen investeren, en te weinig in mensen. Ook de verkoop van kavels voor huizen in een 'woonbos' ligt gevoelig. 1300 inwoners tekenden een petitie tegen dat plan, dat te veel ten koste zou gaan van de natuur. Het is uitgevoerd, maar het heeft het CDA mogelijk de gunst van sommige kiezers gekost.

In de dorpen verwijt men het CDA bovendien van cliëntelisme, weet Thomas van Hulsel, voorman van de lokale partij. Het CDA regelt het wel even voor de CDA-gezinde ondernemers en inwoners, zo is de gedachte. "Waar zoveel rook is, moet wel vuur zijn. Maar harde bewijzen zijn er niet", zegt hij buiten de debatarena.

Kuijken kent de beschuldigingen. En hij weet wat voor invloed het kan hebben als zoiets echt een verkiezingsthema wordt. Een eerdere CDA-wethouder raakte in opspraak door de benoeming van zijn broer tot brandweercommandant. "Iets kleins kan er dan voor zorgen dat je in een negatieve spiraal komt", zegt hij. Maar zo'n affaire blijft uit, deze keer. In het debat richten de andere partijen de pijlen niet massaal op het CDA, zoals hij had gevreesd. Na afloop is er een last van hem afgevallen. Op straat heeft hij veel mensen gesproken die hem steunen. En ook het Eindhovens Dagblad en het lokale blad De Eikelberg schrijven positief over het CDA, meldt Kuijken. Het kan bijna niet meer misgaan. De lijsttrekker is voor het eerst onversneden optimistisch. "Die acht zetels vasthouden, dat moet kunnen."

Dat is belangrijk, want voor Van der Meijden en Kuijken staat ook hun baan op het spel. Mocht het zetelaantal namelijk lager zijn dan zeven, dan is het maar de vraag of het CDA terugkeert in de coalitie, en of het dat met twee wethouders doet.

Van der Meijden heeft nog meer ijzers in het vuur. "Ik heb nog een soort aanstelling bij defensie. Ik heb afgelopen week nog een gesprek met ze gehad. Dat soort lijntjes houd ik open. Ik ben een netwerker."

Laatste zaterdag
Daar staat hij dan toch. In een winderig Bergeijk zoekt CDA-leider Buma naar kiezers. Hij spreekt twee meiden aan van een jaar of zestien - eentje in een knalroze bomberjack. "Misschien een rare vraag. Maar wat is dat CDA dan?", vraagt ze. Toch, de man op de flyer, die kennen ze wel. Het is wethouder Van der Meijden. De meiden denken dat het de burgemeester is, maar vooruit.

Het is de laatste zaterdag voor de verkiezingen. Elke partijleider komt die avond voorbij in de tv-journaals, en CDA-leider Buma heeft Bergeijk met zijn trouwe CDA-aanhang gekozen als de ideale achtergrond om zijn laatste verbale tikken aan VVD en PvdA uit te delen.

Hij heeft pech, want Bergeijk is vrijwel uitgestorven. De boodschappen zijn al gedaan, iedereen zit thuis aan de boterhammen. Buma was ook liever 's ochtends gekomen, maar dat paste niet in de planning van de lokale afdeling. De ochtend hadden de CDA'ers nodig om een tweede folder huis-aan-huis te verspreiden. Buma moest zich aanpassen. Het tekent de complexe haat-liefde verhouding tussen het landelijke CDA en de lokale afdeling.

Buma spreekt in het CDA-honk zo'n veertig Bergeijkse CDA'ers toe, tijdens een op het laatste moment geplande lunch. Buma is strategisch tussen Kuijken en Van der Meijden geplaatst. Die willen met hem praten over wat hij straks op straat gaat zeggen. Buma wil voor de NOS-camera's praten over de verhoogde benzineaccijns, die van het CDA van tafel moet. Dat moet de gemoederen bezighouden in een grensgemeente als Bergeijk, denkt Buma.

Daar denken de wethouders anders over. "Sybrand, met alle respect", begint Kuijken. "Helemaal geen issue hier", oordeelt Van der Meijden. "Wij hebben de lastenverhogingen juist enorm beperkt hier de afgelopen jaren."

En Buma? Die past zijn verhaal aan. In het journaal is hij te zien voor de vijftiende-eeuwse Sint Petrus' Bandenkerk, op een steenworp van de CDA-winkel. Hij spreekt over de verschuiving van taken van het Rijk naar de gemeenten. "Dat moeten we vertraagd doen. Dat geeft gemeenten de tijd om het goed te regelen."

In Bergeijk vinden ze het leuk om op de landelijke tv te zijn. Maar op de uitslag hier heeft het bezoek van Buma geen invloed, denken ze. Die avond gaan de jonge mensen op de lijst - en dat zijn er veel - op campagne in het uitgaansleven. De Bergeijkse jongeren kunnen ook op de foto met een CDA-jongere, en dat doen ze grif. Dit heeft pas effect. Net zoals de groene brillen, die het CDA overal in de gemeente verspreidde, en die een lokale facebookhype werden. En het jaarlijkse nieuwjaarskaartje aan alle burgers, waarop het CDA een afvinklijstje zette van de nagekomen verkiezingsbeloftes, en - eerlijk is eerlijk - de beloftes die nog openstaan.

De uitslag
Afgelopen woensdag. Na een lange verkiezingsdag is het de vraag of het landelijke CDA veel te maken heeft met de goede uitslagen in de gemeenten. In Bergeijk blijken Tweede Kamerverkiezingen en lokale verkiezingen compleet verschillende dingen. Op tv verschijnt CDA-leider Buma om zijn achterban toe te spreken. "Wij hebben laten zien dat we prognoses en peilingen kunnen verslaan", zegt hij opgelucht. "Ik ben trots op al die vrijwilligers in het hele land. Op lokaal niveau zijn wij de grootste. Dat wás het CDA, en dat ís het CDA!"

In De Kattendans in Bergeijk krijgen de feestende CDA'ers er niets van mee. De verkiezingsuitzending is hier geen moment vertoond. Wethouder Van der Meijden checkt op zijn mobieltje even de uitslag in buurgemeente Valkenswaard. Die valt tegen. Maar niets kan het feestje hier bederven. Een lokaal feestje.

Inwoners:

18.255

Bedrijven:

1833

Van oudsher:

agrarisch

Nu:

toeristisch

Grootste sectoren:

industrie, detailhandel en de horeca (elk zo'n 18 procent van het aantal werknemers).

Landbouw:

8 procent.

Raad:

CDA (nu 9 zetels, was 8), Lokale Partij Bergeijk (4 zetels), PvdA (2 zetels, was 3), VVD (2 zetels)

Burgemeester:

Driek van de Vondervoort (CDA)

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden