Interview

'Hoe harder je erop inhakt, hoe groter de markt voor smokkel'

Een migrant die op weg was naar het Spaanse Tarifa, werd gisteren met acht anderen uit zee gevist.Beeld epa

Met strengere grenscontroles steekt Europa zijn kop in het zand, zegt migratiedeskundige Hein de Haas van de Universiteit van Oxford en de Universiteit van Maastricht.

Waarom werken strenge controles en regels niet volgens u?
"Dat hebben we de laatste 25 jaar kunnen zien. In de beeldvorming lijkt het alsof de boten met migranten een nieuw fenomeen zijn, ontstaan door de Arabische Lente en de problemen in Libië, maar dat is volstrekte onzin.

"Het startschot voor illegale bootmigratie is al een kwarteeuw geleden gegeven toen Zuid-Europese landen een visumplicht invoerden voor Noord-Afrikanen. Daarvoor reisden zij vaak als seizoensarbeiders heen en weer. Velen besloten te blijven, toen het pendelen lastiger voor hen werd gemaakt.

"Maar over het algemeen lokken migratiebeperkingen permanente vestiging uit. Dat hebben we bijvoorbeeld ook gezien met gastarbeiders in Nederland. De bootmigratie op de Middellandse Zee is al minimaal een kwarteeuw oud en we zitten gewoon in een volgend hoofdstuk."

Ziet dat hoofdstuk er nu niet heel anders uit dan?
"Het wordt nu soms voorgesteld alsof heel Afrika in Libië klaarstaat om op de boot naar Europa te stappen. Dat is een fabeltje waar de voormalige leider Kadafi ook altijd mee dreigde. Als hij in het nauw kwam riep hij dat hij 1,5 miljoen Afrikanen naar Europa zou sturen. Die bewegingen van arbeidsmigranten gaan op en neer, en reageren sterk op de arbeidsvraag in Europa.

"Uit mijn onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat op dit moment weinig Marokkanen naar Spanje komen omdat iedereen wel weet dat het daar crisis is. Ze zullen dan naar andere plekken gaan waar werk is in sectoren waarin Europeanen niet willen werken. Wie plukt anders de tomaten, wast af in restaurants en wie maakt onze huizen schoon? Omdat er vaak geen legale opties zijn voor dat soort vormen van arbeid komen mensen illegaal.

"Wat er de laatste jaren is veranderd, is de sterke toename van het aantal vluchtelingen dat de Middellandse Zee oversteekt, zoals Syriërs en Eritreeërs die op de vlucht zijn voor conflict en dictatuur in hun land. Voor zowel arbeidsmigranten als vluchtelingen steekt Europa de kop in het zand. Totale struisvogelpolitiek. De tragiek is dat arbeidsmigranten en vluchtelingen door steeds meer grenscontroles afhankelijker zijn geworden van smokkelaars."

Maar in de nieuwe plannen zullen die smokkelaars juist harder worden aangepakt.
"Die zogenaamde oplossing is nou juist onderdeel van het probleem geworden. Dit drijft migranten alleen nog maar verder in handen van smokkelaars. Mensensmokkel is een reactie op grenscontroles, niet de oorzaak van migratie. Strengere grenscontroles drijven migranten alleen nog maar verder in handen van smokkelaars.

"Onderzoek, bijvoorbeeld bij de Mexicaanse grens, toont aan dat hoe harder je erop inhakt, hoe groter de markt voor mensensmokkel wordt. En wij hebben zelf deze markt gecreëerd door onze strenge regels. Het opschuiven van het beleid naar militarisering helpt ons van de regen in de drup. Als de EU inderdaad toestemming krijgt van de Veiligheidsraad om aanvallen uit te oefenen bij de kust van Libië zullen de migratieroutes alleen maar verlegd worden, bijvoorbeeld naar Tunesië of Marokko. Het langetermijnperspectief is zo belangrijk, maar wordt vaak uit het oog verloren. 25 jaar van grenscontroles en militaire patrouilles hebben migranten niet tegen kunnen houden en het fenomeen van mensensmokkel in de hand gewerkt."

Zijn de nieuwe plannen van de Europese Commissie dan helemaal geen breuk met het beleid uit het verleden?
"Dat hoort u mij niet zeggen. Ik vind het idee van een verdeelsleutel voor vluchtelingen in Europa dat op tafel ligt zeker een teken van vooruitgang. Alleen al dat daarover gepraat wordt toont ook aan dat er bewustzijn is in bepaalde cirkels om de problemen van het migratiebeleid gezamenlijk aan te pakken, ook al lijkt hierover meteen al weer onenigheid te zijn."

Verschillende landen stonden wel meteen klaar om gaten te schieten in het idee dat Brussel straks kan bepalen hoeveel vluchtelingen een land moet opnemen.
"Dat is niet verwonderlijk. Migratie is bij uitstek een thema waarop nationale leiders zich nog kunnen profileren. Europese burgers zijn zich steeds meer bewust van het feit dat veel soevereiniteit, bijvoorbeeld op het gebied van fiscaal-economische politiek uit handen is gegeven. Maar bij migratie kunnen politici nog de trom roeren en zeggen dat ze de controle hebben. En dus gebruiken ze daarbij spierballentaal. Dat is de cynische verklaring die ik kan geven om te begrijpen wat er gebeurt en waarom Europa op dit gebied zo verdeeld is. Maar vanuit moreel en ethisch perspectief moeten politici de moed hebben om aan burgers uit te leggen dat zeker waar het om vluchtelingen gaat we gewoon de plicht hebben om mensen op te vangen."

De Europese Commissie presenteert vandaag haar nieuwe migratie- plannen. Het lijkt erop dat de grens-controles alleen nog maar versterkt zullen worden. Abonnees lezen vandaag meer in Trouw over de bootvluchtelingenproblematiek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden