Hoe groot een ramp ook is, denk eerst na

Ook bij de ramp op de Filippijnen is de eerste reflex: zo snel mogelijk beginnen met wederopbouw. Niet doen, zeggen de deskundigen. 'Sta eerst stil bij wat je doet.'

BOSTON (VS) - Rampen, met dat bijltje hakt Claire Rubin al 35 jaar. Maar van de Filippijnen ligt ze wakker. De verwoesting die orkaan Haiyan daar aanrichtte, is de ergste die ze kent. "Haïti komt er nog het dichtste bij. En in Chili, waar ze heel krachtige aardbevingen hebben, zijn ook steden compleet platgelegd. Dat is daar twee keer gebeurd. Maar dit slaat werkelijk alles."

Rubin is de 'Recovery Diva'. Vanuit de Amerikaanse hoofdstad Washington houdt ze onder die naam een blog bij over wederopbouw na rampen, een vakgebied waar ze ook historisch onderzoek naar doet en adviezen over geeft. Ze kent de Filippijnen zelf niet, maar weet wat een ramp doet met een land, zeker een land dat met regelmaat door orkanen en aardbevingen wordt getroffen. "Herverzekeraar Munich Re liet laatst een overzicht zien op zijn website van de kwetsbaarste plekken op aarde. Daar stond Manila op. Er komen meerdere orkanen per jaar over de Filippijnen heen en elke keer zet dat de ontwikkeling in zo'n gebied weer tientallen jaren terug. Zo kom je dus nooit verder."

Om wel verder te komen, moet een land bestand worden gemaakt tegen rampen. Zoals Nederland zijn Deltawerken kreeg en Japan aardbevingsbestendig ging bouwen, moet de Filippijnen een land zien te worden dat tegen een orkaan bestand is. Ga er maar aan staan als er net duizenden doden zijn gevallen en miljoenen mensen dakloos zijn. En toch is dit het moment, zegt Rubin.

"Om te beginnen zijn een paar heel lastige beslissingen nodig over wat er kan worden beschermd, wat er nog aan de kust mag blijven en wat meer naar het binnenland moet worden verplaatst. Sommige dingen moet je natuurlijk aan de kust hebben: als er gevist wordt, dan ligt daar de vissersvloot. Maar de mensen hoeven daar niet per se te wonen. Dat zijn de beslissingen: waar ga je weer opbouwen en hoe ga je dat bouwen? In Christchurch in Nieuw-Zeeland hebben ze na een zware aardbeving, waarbij veel gebouwen instortten, vastgesteld dat ze op die plek niet meer moesten bouwen. Het risico was gewoon te groot."

Puin en afvalhout
Het probleem is, dat weet Rubin ook wel, dat terwijl de landelijke en provinciale regering daar nog over nog nadenken, in de getroffen gebieden het herbouwen bijna onmiddellijk weer begint. "Mensen gaan improviseren en zetten bouwsels op van wat ze maar vinden: puin, afvalhout. Je moet toch ergens wonen. Dat is een nachtmerrie, want tenzij je bouwt met betonblokken, gaat het bij de volgende storm allemaal weer om. Het zal maanden of jaren duren voor je iedereen hebt voorzien van huizen die tegen harde wind bestand zijn. Het is een enorme taak, daar lig ik 's nachts dus aan te denken."

En die taak lukt niet als de mensen in die geïmproviseerde huizen niet zelf beslissen dat ze anders of elders moeten wonen, zegt prof. Joseph Trainor, rampendeskundige aan de Universiteit van Delaware. "Er zijn economische redenen om in een bepaald gebied te wonen en er zijn culturele banden met een bepaalde plaats, die honderden jaren terug kunnen gaan. Dat maakt het ingewikkeld."

En het is na een ramp nog veel lastiger om de bevolking op één lijn te krijgen dan ervoor, omdat sociale en economische ongelijkheid die bestond voordat de orkaan langskwam, na die tijd alleen maar erger is geworden. Wie bijvoorbeeld de eigenaar was van een stevig huis dat nog overeind staat, kan makkelijker een lening krijgen om zakelijk weer op te krabbelen. "Mensen die vroeger minder hadden dan anderen, hebben nu nog veel minder."

Er zijn voorbeelden waar een ramp een kans bleek te zijn die door de bevolking werd aangegrepen. "Greensburg, in de Amerikaanse staat Kansas, werd een aantal jaren geleden platgelegd door een tornado van klasse vijf. En de stad kwam daaruit tevoorschijn als een 'groene gemeenschap'. Ze herbouwden met energiezuinige huizen, er kwamen zonnepanelen. De plannen waren er al, maar er was nooit een reden om het heel snel te doen. Die stad had goede leiders, en ze maakten van de gelegenheid gebruik."

Dat is dus wat de Filippijnse regering moet doen, volgens Trainor: "Erkennen dat de lokale gemeenschappen de agenda mogen bepalen, en daarna beginnen met dingen die hen helpen zelf te herbouwen. De verleiding is groot allemaal aannemers en hulporganisaties van buiten te laten komen die de zaak overnemen. Zoals in Haïti gebeurde, waar internationale organisaties zelfs een tijd lang meer te vertellen hadden dan de regering."

Een van Trainors promovendi onderzoekt op grond waarvan mensen die door een ramp zijn getroffen hun keuzes maken. Alex Greer doet dat in het gebied aan de oostkust dat ruim een jaar geleden werd getroffen door superstorm Sandy. Hij zal mensen interviewen op Staten Island in de stad New York, waar de gemeente huizen opkoopt in straten waar het over- stromingsrisico groot is. En hij gaat kijken aan de overkant van de Hudson, in New Jersey, waar bewoners van het plaatsje Sea Bright er juist niet over piekeren om weg te gaan en hun huis willen herbouwen. Wel overstromings- bestendig als het even kan, bijvoorbeeld op palen - de deelstaat geeft daar subsidie voor.

Greer moet de interviews nog doen, maar zelf denkt hij dat je een aanbod om je huis met waterschade en al te verkopen in eerste instantie met beide handen zou moeten aangrijpen. "Je kreeg de marktprijs van vóór Sandy, met nog wat extra's. Dat is toch een goede deal."

Eenzame doden
"Inmiddels ben ik er door mijn vooronderzoek wel achter dat het een hoop stress geeft als je een gemeenschap zo uit elkaar haalt. Of erger nog. In Japan kreeg je na de tsunami, toen de mensen geëvacueerd waren, veel 'eenzame doden'. Dat waren ouderen die alleen woonden, en tot dan toe mensen om zich heen hadden gehad die op hen letten, zorgden dat ze hun medicijnen innamen, dat soort dingen. Dat netwerk was opeens weggevallen."

Dergelijke dingen moet je zoveel mogelijk van te voren proberen te bedenken, zegt prof. Gavin Smith, hoofd van het Centrum voor onderzoek naar natuurrampen van de universiteit van North Carolina, eveneens in de VS. "Het motto moet zijn: maak voor de gebeurtenis plannen voor na de ramp. Want als die eenmaal gebeurd is, is de druk ongelooflijk groot om de situatie van vóór de ramp terug te brengen. Snelheid wordt dan een maat voor succes. Soms is dat goed, maar in andere gevallen betekent snel handelen dat je niet stilstaat bij de implicaties van wat je doet."

Hij heeft de indruk dat de Filippijnen, die hij in het verleden over wederopbouw heeft ge- adviseerd, in principe zijn toegerust op dit soort situaties. In 2009 is een nieuwe wet aangenomen die voor elk bestuursniveau, van gemeente tot land, bepaalt welke instantie zich bezighoudt met de coördinatie wanneer er een natuurramp plaatsvindt. Diezelfde instantie moet ook maatregelen nemen die de kwetsbaarheid voor rampen zo veel mogelijk vermindert.

Dat systeem kan zich nu bewijzen, hoopt Smith. En het belangrijkste advies dat hij de Filippijnse bestuurders, van hoog tot laag, kan geven - in alle bescheidenheid, want hij zit ver weg in North Carolina: "Hoe groot de ramp ook is, het mag rustig nadenken over wat er moet gebeuren niet in de weg staan. Komen aanstormen en de vroegere situatie weer precies herstellen, dat heeft geen zin."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden