Hoe groen is de Billy?

Voorbijgangers passeren een Ikea-filiaal in Guangzhou, China. Beeld Hollandse Hoogte
Voorbijgangers passeren een Ikea-filiaal in Guangzhou, China.Beeld Hollandse Hoogte

Ikea stuurde het afgelopen jaar iedere maand een groen persbericht. Er kwam een vegetarisch alternatief voor de iconische gehaktballetjes en er staan zonnepanelen op de daken. Maar hoe milieuvriendelijk is Ikea nou echt?

De grönsaksbullar maakten afgelopen voorjaar hun debuut op de menukaart van Ikea. De vegetarische balletjes zijn een alternatief voor de iconische woonwarenhuisgehaktballen, de köttbullar, die met zoete gelei en patat worden geserveerd.

De groenteballetjes zijn 'gebaseerd op een veganistisch recept' en verschijnen op een bedje van couscous. Ze bevatten niet alleen een kwart minder calorieën dan de traditionele köttbullar; de ecologische voetafdruk van de vegabal is maar liefst dertig keer kleiner dan die van de traditionele vleesvariant. Dertig keer!

Earth Hour
De groentebal past hiermee naadloos in de 'nieuwe duurzame koers' die de geelblauwe woonwinkel naar eigen zeggen vaart. Het afgelopen jaar verspreidde Ikea gemiddeld een keer per maand een groen persbericht. 'Ikea doet het licht uit tijdens Earth Hour'. 'Ikea opent derde windpark'. 'Zalm, garnalen en haring 100 procent duurzaam geproduceerd'. Met als klap op de vuurpijl het duurzaamheidsrapport over 2015 dat tegen het eind van de klimaatonderhandelingen in Parijs alvast de deur uit werd gedaan.

De strekking: Ikea boekt sterke vooruitgang wat betreft haar duurzaamheidsbeleid. Goh. Maar wat staat er nu eigenlijk in dat rapport? Hoe groen is de Ikea?

Dick de Waard, hoogleraar financiële controle aan de Rijksuniversiteit Groningen, komt meteen met een teleurstellende boodschap. "Aan zo'n boekwerk", zegt hij, "is nauwelijks af te lezen hoe groen een bedrijf daadwerkelijk is." Een dergelijk rapport is volkomen vrijblijvend. Een financieel jaarverslag moet voldoen aan een eindeloze eisenlijst, maar een duurzaamheidsrapport kan naar eigen goeddunken en zonder onafhankelijke meelezer in elkaar worden gedraaid.

Plek 137
De Waard ziet het daarom vooral als een sterk staaltje promotie. "Het is altijd mogelijk iets goeds over jezelf te zeggen. Iedere onderneming doet wel dingen die op de een of andere manier duurzaam te noemen zijn." De hoogleraar verwijst naar een Italiaans spreekwoord: "Tra il dire e il fare c'è di mezzo il mare", ofwel: tussen zeggen en doen ligt de zee.

Om de zin van de onzin te onderscheiden beoordeelt het ministerie van economische zaken jaarlijks de inzichtelijkheid van duurzaamheidverslagen in een transparantieonderzoek. Ikea scoort 87 van de 200 punten en staat daarmee op plek 137. "Niet wat je noemt een koploper", zegt De Waard.

Al zegt de kwaliteit van een verslag dus niet per definitie iets over de milieuvriendelijkheid van een bedrijf. "Wat goede verslagen onderscheidt van slechte, is dat ze inzicht geven in de dilemma's. In welke opzichten zijn we op de goede weg en waar valt nog winst te boeken?" In een lagerscorend verslag als dat van Ikea bestaat een disbalans, bedoelt hij te zeggen: véél promotiepraat, weinig reflectie over waar verbeterpunten liggen.

IKEA-filiaal in Groningen. Beeld anp
IKEA-filiaal in Groningen.Beeld anp

Bosbeheer
Op zoek, dus, naar 'dilemma's'. Te beginnen bij de materiaalkeuze. Hoe milieuverantwoord zijn de grondstoffen van, zeg, een Billy boekenkast? Voor de houtproductie werkt Ikea al dertien jaar samen met het Wereld Natuur Fonds (WNF). Deze internationale natuurorganisatie heeft veel banden met het bedrijfsleven omdat, zegt Daniel Robertsson van het WNF in Zweden, "bedrijven bepalend zijn voor de wereldeconomie en de manier waarop we met grondstoffen omgaan".

Hij noemt het dus zaak gezamenlijk te zoeken naar een vorm van bedrijfsvoering met zo min mogelijk vervelende milieueffecten. "Met een bedrijf als Ikea proberen we de volledige hout- en katoensector te verduurzamen."

Over de algehele milieuvriendelijkheid van het bedrijf kan Robertsson geen uitspraak doen, maar op het gebied van bosbeheer noemt hij de winkelketen 'leidend'. "Onze samenwerking heeft bijvoorbeeld bijgedragen aan 35 miljoen hectare (ongeveer de oppervlakte van Duitsland, red.) nieuw FSC-gecertificeerd bos." Het zogenoemde FSC-keurmerk garandeert dat bossen 'verantwoord worden beheerd': er mag bijvoorbeeld geen oerbos worden gekapt, er mag niet meer worden weggehaald dan er aangroeit, het leven in en rond het bos moet worden beschermd.

Certificatieproces
En dan nu de eerste máár: van al het hout dat Ikea versnijdt is slechts de helft 'gecertificeerd of gerecycled'. De andere helft is dat (nog) niet. "Zoveel gecertificeerd hout is simpelweg niet voorhanden", reageert de duurzaamheidsmanager van Ikea, Lisen Wiren. "Het certificatieproces is veeleisend en kost tijd." Aan de andere kant: de samenwerking met WNF en het FSC-keurmerk loopt al sinds 2002, ruim dertien jaar. Tijdsgebrek lijkt dus niet echt een probleem. Een knelpunt ligt eerder bij de hoeveelheid. Het houtgebruik van Ikea blijft al jaren groeien, en ligt nu op ruim 16 miljoen kubieke meter - ongeveer 1 procent van het wereldtotaal.

Wat opmerkelijk is, vindt ook Liesbeth Gort van FSC Nederland, is dat Ikea niet communiceert welke Hemnes, Pax of Lack (de namen die Ikea aan haar kasten geeft) gemaakt is van gecertificeerd hout. "Dat is jammer. Als consument kan ik nu niet kiezen voor een kast met een keurmerk." Lisen Wiren van Ikea verklaart dit als de 'democratisering van duurzaamheid'. "We willen geen labels plakken: dit is goed en dat daar niet. Er is een grote beweging gaande om álles duurzaam te maken. Dat kost alleen wat tijd."

Ook Moskou heeft een vestiging van Ikea. Beeld epa
Ook Moskou heeft een vestiging van Ikea.Beeld epa

Dan de tweede máár. Meer dan de helft van Ikea's 'houtproducten', waaronder ook de Billy, wordt gemaakt van vezel- of spaanplaat. Dit zijn planken van houtsnippers die met 'kunsthars' bij elkaar worden gehouden. Het resultaat is minder kostbaar, lichter maar ook veel kwetsbaarder dan een meubel van massief hout.

Hergebruik van een dergelijk houtproduct met een korte levensduur is nagenoeg onmogelijk, laat Centrum Hout weten, een organisatie die architecten en bouwbedrijven adviseert bij het gebruik van verantwoord hout. Restanten eindigen doorgaans in de verbrandingsoven.

Vuilstort
Ikea's duurzaamheidsverslag wijdt hele hoofdstukken aan 'duurzamer hout' en 'duurzamer katoen', maar zwijgt over andere veelgebruikte materialen. Risicoanalist prof. David Zaruk van de Brusselse Saint-Louis universiteit zegt dat "Ikea-producten net zo goed bijdragen aan gigantische volumes plastic en metalen, die niet van hernieuwbare bronnen afkomstig zijn." Navraag wijst uit dat minder dan een kwart van Ikea's plastic gerecycled is. "Na gebruik belandt het grootste deel hiervan op de vuilstort", zegt Zaruk.

En het energiebeleid? Ikea heeft zich als doel gesteld in 2020 'volledig klimaatneutraal te werken' en tegen die tijd 'evenveel energie op te wekken als de keten verbruikt'. Daarom investeert de woonwinkel nu in groene energie: in zonnepanelen en windmolenparken. "Dit was een moedig besluit", zegt duurzaamheidsmanager Lisen Wiren, "maar ook vanuit een bedrijfsperspectief is het eigenlijk heel logisch. De investering betaalt zich snel uit." Zaruk is sceptisch. "Energie besparen met een paar zonnepanelen op het dak, maar wel op elke hoek van de showroom een tv aan hebben staan?"

Bovendien zit ook hier nog een addertje onder het gras. Dat 'volledig klimaatneutraal werken' geldt alleen voor Ikea's 'eigen operaties'. Dit aandeel beslaat minder dan 15 procent van de totale CO2-uitstoot van de winkelketen. Veruit de grootste ecologische voetafdruk ligt bij de leveranciers van de grondstoffen, maar van hen wordt niet geëist dat ze klimaatbewust opereren.

Naar schatting consumeren we wereldwijd jaarlijks 150 miljoen gehaktballetjes van IKEA. Beeld anp
Naar schatting consumeren we wereldwijd jaarlijks 150 miljoen gehaktballetjes van IKEA.Beeld anp

Wegwerpcultuur
Verreweg het meest problematisch vindt Zaruk het consumptiegedrag en de wegwerpcultuur die Ikea promoot. "Ze hebben een briljante verkoopstrategie, maar vanuit een ethisch oogpunt is het wat minder." Hij doelt op de eindeloze verleidingen waar een Ikea-bezoeker bestand tegen moet zijn ("Ik heb het niet nodig, maar ik wil het toch!"). Met een grote gele tas in de aanslag betreedt een consument de winkel, vastberaden om alléén die Tobias-stoel te kopen.

Na uren ronddwalen loopt ie' later met kilo's aan praktische en minder praktische spulletjes richting parkeergarage. Oud Ikea-medewerker Johan Stenebo beschreef dit fenomeen in zijn kritische boek 'De waarheid over Ikea' (2009). Hij geeft de winkelbezoeker twee tips mee: loop een Ikea achterstevoren door en laat de gele tassen voor wat ze zijn.

En die gehaktballetjes? Want het vegetarische alternatief ten spijt - de ouderwetse köttbullar zijn volgens de Britse krant The Guardian nog steeds Ikea's best gegeten gerecht. Naar schatting consumeren we wereldwijd jaarlijks 150 miljoen van deze balletjes - en laat de vleesindustrie nou 's werelds grootste vervuiler zijn. Gevraagd naar de duurzaamheid van de Zweedse köttbullar valt een stilte. "Het is misschien niet ons meest gezonde en milieuvriendelijke product", reageert Wiren uiteindelijk. "Maar de gehaktbal is iconisch, dus we blijven 'm aanbieden."

Ikea in feiten en cijfers

In 2015 had Ikea een omzet van 31,9 miljard euro met een winst van 3,5 miljard. De keten opereert in 43 landen en heeft wereldwijd ruim 155.000 werknemers. De Ikea-catalogus is een van de best gelezen boeken: dit jaar werden er 211 miljoen gedrukt. Het woonwarenhuis heeft 9000 verschillende producten.

De 89-jarige Zweed en miljardair Ingvar Kamprad is de vader van de keten. Hij stichtte Ikea in 1943 aan de keukentafel van zijn oom. Kamprad kwam al meerdere keren in opspraak, onder andere wegens belastingontduiking en een verleden bij een fascistische jeugdbeweging. Naar verluidt hergebruikt hij theezakjes en rijdt hij in een oude Volvo.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden