Hoe geloofwaardig is het geheugenverlies van een verdachte die voor de rechter staat?

Alleen bij veel alcohol slaan hersenen doorgaans minder informatie op. Beeld Brechtje Rood

Edelachtbare, ik kan mij er niets van herinneren. De jonge verdachte van een auto-ongeluk doet een beroep op geheugenverlies. Het zou kunnen, maar de stand van zaken in de wetenschap is niet gunstig voor hem.

Helemaal niets zegt Siem B. zich te herinneren van het auto-ongeluk in Anna Paulowna waarbij drie jongens overleden. Vanaf het moment dat de groep ‘ergens naartoe zou gaan’ totdat hij achter het autowrak stond, is het ‘zwart’. Een trauma, zegt zijn advocaat. Een geheugenverlies dat hem wel heel goed uitkomt, suggereert de aanklager.

Hoe geloofwaardig is het geheugenverlies van mensen die voor de rechter staan? Rechtspsycholoog Marko Jelicic van de Universiteit Maastricht treedt vaak op als getuige in dit soort zaken. Hij is niet betrokken bij deze zaak en kan daarom alleen algemene uitspraken doen. “De gedachte dat mensen door trauma zaken vergeten, daarover is de wetenschap het al een tijdje eens: dat is een fabel. Het werkt juist andersom. Iedereen kan dat voor zichzelf nagaan: je rijdt honderd keer dezelfde route en die ene keer heb je bijna een ernstig ongeluk. Dat zal dan juist de dag zijn dat je herinnering heel scherp is, terwijl je de andere ritten bent vergeten.”

Alcohol-blackout

Hersenonderzoek laat zien hoe dit werkt: het gebied dat verantwoordelijk is voor de opslag van het geheugen wordt juist geactiveerd bij stressvolle gebeurtenissen. En drank en drugs dan? Partydrug GHB is een erkende bedreiging van het geheugen, andere drugs veel minder, zegt de Maastrichtse onderzoeker. De 20-jarige verdachte had ‘een paar biertjes’ en een enkele joint tot zich genomen. “Uit onderzoek blijkt dat alcohol inderdaad de opslag van informatie in het geheugen ondermijnt”, zegt Jelicic. “Maar dan moet je denken aan iemand die minstens twintig biertjes drinkt binnen vier uur.”

Het geheugen gaat dan bovendien langzaam verloren. “Mensen zeggen nogal eens: ik wist het ‘patsboem ‘ ineens niet meer en het kwam ook ineens weer terug. Maar zo gaat het niet met de alcohol-blackout, het gaat veel geleidelijker. Achteraf zegt men niet precies te kunnen aangeven hoe het ging. ‘Het is wazig’, hoor je dan. Dat is een stuk geloofwaardiger als je kijkt naar het onderzoek op dit terrein.”

Dat onderzoek is allang een andere kant opgeslagen dan de leek denkt. Het idee van ‘verdringing’, het beroemde concept van Sigmund Freud van de mens die onder grote druk herinneringen verbant naar het onderbewuste, is in de wetenschap al decennia lang verlaten. Geen bewijs. Maar verdachten doen er nog steeds beroep op, merkt Jelicic. “Men denkt dan wellicht er met minder straf af te komen. Omdat geheugenverlies wellicht minder doet denken aan opzet, maar aan een delict door een impuls. En omdat rechters het wellicht sympathieker vinden dan wanneer een verdachte zich een delict precies herinnert.” Ook het idee dat getuigen zich wellicht zo schuldig voelen dat ze ook voor zichzelf niet willen toegeven wat er is gebeurd, vindt geen steun in de wetenschap.

De afgelopen jaren maakte Jelicic als deskundige voor rechters twaalf rapporten op over verdachten met geheugenverlies. Meestal viel dat rapport in het nadeel van de verdachte uit. “In de zaak van een vrouw die zich niet meer herinnerde dat ze haar man had neergestoken en daarna zichzelf, bleek ze geloofwaardig omdat ze liters bloed had verloren. Maar zonder zo’n duidelijke oorzaak is geheugenverlies onwaarschijnlijk.”

‘Kon ik ze maar terugbrengen’

 Vijf jaar gevangenisstraf en daarna nog eens vijf jaar geen rijbewijs. Die straf eiste het Openbaar Ministerie dinsdag tegen Siem B. Volgens de officier van justitie heeft de 20-jarige Noord-Hollander in september vorig jaar bij een ‘race’ met een vriend zoveel risico genomen dat hij volledig schuldig is aan het verkeersongeluk waarbij drie minderjarige jongens om het leven kwamen. Ze noemt het moeilijk te geloven dat hij zich niets kan herinneren en verwijt hem dat hij ‘al in de ambulance is begonnen zijn eigen straatje schoon te vegen en later de schuld zelfs in de schoenen schoof van het jongste dodelijke slachtoffer’. Ook de ouders van de overleden jongens hekelden het feit dat B. geen verantwoordelijkheid neemt. Volgens een van hen zijn ‘drie gezinnen en een heel dorp kapotgemaakt’. B. noemde het ongeluk zelf ‘verschrikkelijk’ en zei te willen ‘dat ik die jongens kon terugbrengen op de wereld’. Verschillende getuigen zeggen dat B. achter het stuur zat. Dat is van belang omdat daarvoor verder geen keihard bewijs is. De rechters in Alkmaar doen over twee weken uitspraak.

Lees ook:

Bestuurder dodelijk auto-ongeluk Anna-Paulowna zegt zich niets te kunnen herinneren

Het verslag van de eerste dag van deze rechtszaak op dinsdag, waarbij de verdachte aangaf zich niets te kunnen herinneren

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden