Interview

Hoe gekker hoe beter?

Hannah Bervoets Beeld ANP/Gemma Pauwels

Met het traditionele Boekenbal begint vanavond de Boekenweek 2015. Het thema: Waanzin. Is een zekere gekte noodzakelijk om een goede schrijver te zijn? Trouw legde de volgende stelling voor aan bekende schrijvers: Een schrijver die zonderling is, mild krankjorum of anderszins onaangepast, is een betere schrijver. Want een gek heeft een originelere geest.

Dimitri Verhulst (auteur Boekenweekgeschenk 2015)
"Het is voorpaginanieuws in de Fabeltjeskrant, dat ongeluk een mestbloem is, en uitstekende literatuur voortbrengt. Indien die stelling zou kloppen, dan werden wij dagelijks overspoeld door meesterwerken uit pakweg Bangladesh en zou het palmares aan Nobelprijswinnaars Literatuur net iets meer vrouwen en Afrikanen tellen dan nu het geval is. Quatsch dus.

Net zoals het pure onzin is te denken dat gekken betere schrijvers zouden zijn. Op basis van drie onderzoeken onder huisartsen wordt de totale prevalentie van chronisch psychiatrische patiënten in Nederland geschat op, ten minste, vierenhalf op duizend inwoners. De boekenmarkt schijnt verzadigd te zijn, we mogen er niet aan denken dat elke Hollandse mafketel daar ook nog eens een roman aan zou toevoegen. Niks op tegen, wat mij betreft, indien het om kleppers zou gaan, goeie boeken kunnen er nooit genoeg zijn.

Maar men gaat te zeer mee in de simplistische Van Gogh-verhaaltjes-voor-het-dodo-doen als men meent dat waanzin het kunstenaarschap naar grotere hoogten tilt. De psychiatrisch gekwetsten en geblutsten kunnen briljante dingen voortbrengen, daar niet van; het tot de norm verheffen is een brug of vijfentachtig te ver. Schrijven is geen ziekte, en het is remedie noch therapie. Jammer ergens, want het ziekenfonds zou al een mooie som op mijn bankrekening hebben gestort. Het spijt mij als hiermee illusies worden ontnomen: gek zijn kan helpen om een zaterdagmiddag in de Ikea door te brengen, maar in de literatuur moet je met interessantere afwijkingen voor de dag komen."

Jan Siebelink
"Mijn goede vriend Maarten Biesheuvel is manisch-depressief en de beste verhalenschrijver van ons land. Jan Arends was eveneens heel goed en openlijk behoorlijk gek. Maar al staat een schrijver redelijk aangepast in het leven, hij kan wel waanzinnige levens verbeelden. Mijn eigen keurig aangepaste leven - ik stond veertig jaar voor de klas - is slechts een licht beschavingsvernisje. Niet voor niets daal ik graag af naar de troebele, verontrustende schemerzones van de menselijke geest waar de angst, de roes, de waan huizen, de diepste motieven die ons handelen bepalen."

Mensje van Keulen
"Hm. Zonderlingen vind je net zo goed onder niet-schrijvers. Ik ken overigens geen mens of hij heeft wel een dwaze kant. Het is het merkwaardige idee dat kunstenaars verheven zouden zijn boven burgers. Flaubert zei: 'Leef als een bourgeois, zodat je in je werk onstuimig en origineel kan zijn.' En zo is het."

Hannah Bervoets
"Niet mee eens. Het idee dat 'gekken' een originele geest hebben is een hardnekkig cliché dat niemand goed doet. Het is onderdeel van de gemeenplaats 'de geniale gek' - een sprookje, helaas leidt gekte maar zelden tot scherpte. Schrijven vergt ook niet alleen creativiteit en originaliteit, maar ook discipline, doorzettingsvermogen en een zekere visie. Gekte kan die eigenschappen flink ondermijnen. Ja, er zijn schrijvers die met depressies, verslavingen of andere zogenoemde geestesziekten kampen.

Jan Siebelink Beeld ANP/Gemma Pauwels

Maar een dergelijke aandoening is vooral een plaag, lijkt me: men schrijft vaak niet dánkzij maar ondanks een depressie. En waar ligt de scheidslijn tussen 'gek' en 'normaal'? Wat we zonderling noemen zegt meer over de manier waarop wij categoriseren dan over de geestelijke gesteldheid van iemand. Er zijn veel schrijvers die voor zonderling doorgaan. Maar dat is ook een kip- of ei-verhaal: wie een roman wil schrijven, moet lang alleen kunnen zijn, gaat zich vanzelf zonderling gedragen. Als ik een werkweek achter elkaar in m'n eentje thuis heb zitten schrijven, begin ik in mezelf te mompelen en laat de persoonlijke hygiëne te wensen over. Het is al met al een van mijn grootste angsten dat ik ooit helemaal krankjorum raak, en dan niet meer kan schrijven."

Herman Koch
"Iedere schrijver is natuurlijk niet helemaal goed bij zijn hoofd. Echte waanzin lijkt mij meer iets voor dichters, die zich eerst een delirium drinken en daarna een kogel door hun hoofd jagen. Die gedichten waren best goed, maar ook weer niet zo goed dat er een direct verband tussen waanzin en talent uit viel af te leiden. Ik geloof dat een schrijver om goed over waanzin te kunnen schrijven, zelf beter niet waanzinnig kan zijn. Alleen met een koel hoofd en de nodige afstand valt er iets van de waanzin te maken. Een rustig, zo aangepast mogelijk leven, zonder deliriums, helpt ook."

Thomas Heerma van Voss
"Zoals bekend is de grens tussen normaal en gek vooral een kwestie van consensus: wat de meerderheid doet is normaal, eenvoudigweg omdat ze met zovelen zijn. Veelzeggend in dat opzicht is ook dat in deze stelling 'krankjorum' in het verlengde ligt van 'zonderling' of 'onaangepast': wie zich niet conformeert aan de massa neigt blijkbaar vroeg of laat vanzelf naar gekte. Voor een schrijver lijkt het me een wenselijke eigenschap, dat hij zich niet conformeert aan de massa - in clichés of gemeenplaatsen voorzien immers al genoeg tijdschriften, journalisten en televisieprogramma's.

Een auteur behoort de wereld toch, al is het op bescheiden schaal, enigszins anders te bezien dan de rest. Ik betwijfel of dat alleen vanuit afzondering mogelijk is, maar de eerste werkelijk overtuigende auteur die in geen enkel opzicht onaangepast of wereldvreemd is, moet ik nog tegenkomen."

Franca Treur
"Gekte moet je niet verwarren met creativiteit of originaliteit. Als je per se over gekte wil praten, bij schrijvers, maak dan tenminste nog onderscheid tussen interessante gekte en saaie gekte. Een interessante gek die goed kan schrijven. Zijn er daar voorbeelden van? Willem Brakman misschien. Maarten Biesheuvel. Goede schrijvers. Maar gek? Hadden ze bijvoorbeeld een psychose terwijl ze schreven? Lastig. In eigen beheer uitgegeven sciencefiction is een typisch voorbeeld van saaie gekte.

Esther Gerritsen Beeld ANP/Gemma Pauwels
Herman Koch Beeld ANP/Gemma Pauwels

Pratende dieren of doden die levend worden, en die dieren of doden doen dan vreselijk saaie dingen. Lezers zien graag gekte bij schrijvers. Sommige schrijvers spelen daarom een beetje de gek als het werk gedaan is, om het aan de man te brengen. Bij een roman komt veel techniek kijken. En doorzettingsvermogen en discipline. Zie dat maar eens op te brengen, als gek. Schrijvers zijn denk ik wel bovengemiddeld vatbaar voor psychische stoornissen, omdat ze veel nadenken, geen geregeld leven hebben, gevoelig zijn, en in de literatuur een soort zeepkist zien, waar doorgaans ook eerder eenzame gekken op af komen dan mensen met een geregeld burgerbestaan."

Erik Jan Harmens
"Ik koester een mild wantrouwen tegen schrijvers die zich opzichtig vreemd gedragen, je niet aankijken bij het handen schudden, ineens vanuit het niets gaan schreeuwen of huilen of lachen. En zogenaamd geen richtingsgevoel hebben en daarom minstens een half uur te laat op een afspraak verschijnen. Zij spelen een schrijver. Ergens lazen ze dat schrijvers op zolderkamers wonen vol kieren en gaten, en in een eigen universum leven. Zij menen het zich te kunnen permitteren om midden in een gesprek ineens weg te lopen of een kledingstuk uit te trekken. Heel vaak nemen ze de telefoon niet op of bellen ze niet terug, want ze waren bezig in hun hoofd. Ze zaten even 'op een andere planeet'. Hou toch op. Wat een aanstellerij. Het is allemaal een act. Een schrijver is niet gek. Een schrijver werkt."

Ingmar Heytze
"Dat is de goede vraag in een verkeerd lichaam, omdat hij voortkomt uit de stereotypering van creatievelingen als zonderlinge figuren met een hang naar onmatigheid in de omgang met drank en drugs en met een chaotisch huiselijk leven. Het cliché van de dichter als verwarde, bevlogen, onmaatschappelijke romanticus. Het komt natuurlijk wel ergens vandaan. Er zijn genoeg kunstenaars die zich zo obsessief op hun kunst hebben gestort, dat ze misschien wel juist daarvan een klap van de molen hebben gekregen. Maar je bent niet creatiever omdat je gek bent. Als er al sprake is van causaliteit, dan is die omgekeerd: je wordt er soms gek van dat je geest zich voortdurend in al die artistieke bochten wringt, dat die stoorzender nooit eens uit staat. Het laatste aspect is dat je, als je enige bekendheid geniet als schrijver of dichter, mensen de dingen die 'gek' aan je zijn veel beter onthouden. Kennelijk zien we elkaar liever vallen dan opstaan. Gedichten schrijven betekent voor mij: eindelijk samenvallen met mezelf. Oftewel: het tegenovergestelde van gek."

Arnon Grunberg
"De vraag is wie bepaalt wat zonderling is. Vanuit psychiatrisch perspectief - als het om waanzin gaat, lijkt me dat het meest zinnige perspectief - is onaangepast gedrag pas een probleem als patiënt of omgeving eronder lijdt. Het verheerlijken van waanzin zou, als we de waanzin serieus nemen, neerkomen op het verheerlijken van lijden. Dat lijkt me op zijn zachtst gezegd onverstandig.

Het kan zijn dat bepaalde beroepen, kunstenaar, topsporter, innovatieve ondernemer vaak gepaard gaan met uitzonderlijk gedrag. Dat zou kunnen betekenen dat bijvoorbeeld verhoogde creativiteit en concentratie als neveneffect afwijkend gedrag hebben of het zou kunnen betekenen dat mensen die moeite hebben 'normaal gedrag' te produceren beroepen zoeken waardoor ze ondanks hun 'tekortkoming' toch maatschappelijk geaccepteerd worden. De vraag of een schrijver normaal of abnormaal is, is niet zo interessant. Zelfs niet als we die gevallen nemen die in het gesticht zijn beland. Waarom een oeuvre terugbrengen tot een ziektebeeld? De cruciale vraag lijkt me of de schrijver zich voor kan stellen ziek te zijn. Want nogmaals als we waanzin serieus nemen hebben we het in de maatschappelijke context waarin wij allen verkeren over ziekte."

Esther Gerritsen
"Waanzin is niet leuk, het is afschuwelijk, constant twijfelen aan de werkelijkheid is uitputtend. Dat je als schrijver niet al te conformistisch moet zijn, daar valt wel wat voor te zeggen, maar of gekte nu werkelijk zo origineel of boeiend is? Wanen lijken op dromen, en de droom heeft niet voor niets zo'n slechte reputatie in de literatuur. Zodra je personage gaat dromen, is hij ontslagen van de werkelijkheid. Ik lees om iemand anders te zien strijden met het leven, niet om hem te zien ontsnappen, afhaken, doordraaien.

De interessantste personages zijn niet gek, maar strijden wel een heel verhaal lang, om niet gek te worden. Zodra die strijd verloren is, is er niets meer te zeggen, dan rest de hel van de waanzin. Als je flink gek bent, krijg je die strijd nooit op papier. Dat gezegd hebbende, is het best goed om de grenzen te kennen van de normaliteit, en die leer je alleen kennen door er soms overheen te gaan."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden