Hoe Facebook in armere landen een roeptoeter voor haat en intolerantie wordt

Sri Lankaanse militairen lopen op 8 maart langs een vernielde moskee. De autoriteiten op het eiland blokkeerden Facebook tijdelijk om de pogroms tegen moslims te beteugelen.Beeld REUTERS

Facebook worstelt met zijn rol in armere landen waar etnische en religieuze spanningen zijn. ‘Facebook is een monster geworden.’

Hoe makkelijk Facebook kan worden misbruikt voor het oppompen van etnische of religieuze haat was laatst duidelijk te zien op Sri Lanka. Op het tropische eiland bij de zuidpunt van India ontstond vorige maand een golf van geweld na de dood van een boeddhistische vrachtwagenchauffeur, die vanwege een verkeersruzie zou zijn aangevallen door een groep moslims. Radicale boeddhisten grepen het incident aan om via Facebook op te roepen tot een afrekening met de islamitische minderheid.

“De moslims hebben het hier overgenomen”, oreerde extremist Amith Weerasinghe in een selfie-video­­ die hij op 5 maart online zette voor zijn 150.000 facebook-vrienden. “We hadden dit veel eerder moeten aanpakken.”

Afmaken 'als honden'

Andere facebook-gebruikers riepen op om moslims ‘als honden’ af te maken of gaven praktische aanwijzingen voor het maken van molotovcocktails. “Het mes in je keuken is niet alleen voor jackfruit”, aldus een man in een donkerrood gewaad. “Pak nu je mes en ga op pad.”

In de dagen erna trokken meutes woedende boeddhisten door het centrale district Kandy en vielen moskeeën en huizen en bedrijven van moslims aan. Tientallen panden gingen in vlammen op en tenminste twee mensen kwamen om. Hierop riep de Sri Lankaanse regering de noodtoestand uit, stuurde extra veiligheidstroepen de straat op en blokkeerde tijdelijk Facebook en andere sociale media.

“Extremistische groepen gebruikten sociale media op de meest afschuwelijke manier”, zei president Maithiripala Sirisena in het lokale weekblad Divaina. “Dus moesten we de sociale media beperken.”

De gang van zaken op Sri Lanka laat zien welke rol Facebook soms speelt bij dit soort geweldsuitbarstingen. Want Facebook heeft wereldwijd inmiddels meer dan 2,2 miljard gebruikers en is zeker in sommige arme landen zeer dominant: Facebook ís daar bijna het internet­­. Zo beseffen sommige gebruikers in landen als Indonesië of Nigeria niet eens dat ze op het web zitten als ze Facebook gebruiken.

Giftige complottheorieën

Dat maakt Facebook ook tot een effectieve roeptoeter voor extremisten, zeker in arme landen waar al etnische of religieuze spanningen heersen. Zo gebruiken hindoenationalisten in India het internetplatform geregeld om de emoties op te stoken tegen de moslimminderheid. In Indonesië verspreiden moslimextremisten via Facebook voortdurend allerlei giftige complottheorieën over christenen en homo’s. En onderzoekers van de Verenigde Naties concludeerden vorige maand dat Facebook in Burma ‘een beslissende rol’ heeft gespeeld bij de recente bloedige verdrijving van de Rohingya-minderheid. “Ik vrees dat Facebook een monster is geworden”, aldus VN-mensenrechtenrapporteur Yanghee Lee. “Niet zoals het oorspronkelijk bedoeld was.”

De tekst gaat verder onder de afbeelding.

Rohingya-moslims aan de grens tussen Burma en Bangladesh. Volgens onderzoekers van de VN speelde Facebook 'een beslissende rol’ bij de bloedige verdrijving van de Rohingya.Beeld AFP

Zelf gaat Facebook er prat op dat het beschikt over zo’n 15.000 moderatoren, die berichten verwijderen als ze haatzaaienVooral in Europa en de VS is het bedrijf de laatste jaren inderdaad actiever op dit punt. Maar in veel niet-Westerse landen valt dat nog tegen, zeker bij berichten in talen die door relatief weinig mensen worden gesproken.

Wijdverbreide haatzaaierij

Zo publiceerde een Sri Lankaanse denktank vier jaar geleden al een gedetailleerd rapport over de wijdverbreide haatzaaierij op Facebook. De denktank wees de onderneming daarbij expliciet op twintig etnisch-nationalistische groepen op het eiland die een account hadden. Maar toen de pogroms tegen moslims vorige maand op gang kwamen, waren zestien van deze twintig accounts nog actief. Volgens activisten duurt het vaak ook maanden voordat ze een reactie krijgen van Facebook nadat ze haatzaaierij hebben gemeld – áls ze al een reactie krijgen.

Ook het grote verschil in economische macht speelt hierbij mogelijk een rol. Zo heeft het kleine, relatief arme Sri Lanka slechts 6 miljoen facebook-gebruikers, minder dan 0,3 procent van het wereldwijde totaal. Facebook is hierdoor veel belangrijker voor Sri Lanka dan Sri Lanka is voor Facebook.

“Ons hele land had in een paar uur in brand kunnen staan”, klaagde de Sri Lankaanse telecomminister Harin Fernando, die de sociale media blokkeerde, in de Britse krant The Guardian. “Haatspraak wordt niet beteugeld door deze organisaties en dat is wereldwijd een kritieke kwestie geworden.”

Facebook-delegatie

Vrijwel direct na de blokkering stuurde Facebook een delegatie naar Sri Lanka. De facebook-managers beloofden de regering om meer Singalees sprekende moderatoren aan te nemen en beloofden ook toe nauwer contact te onderhouden met de overheid over toekomstige haatzaaiende berichten. Daarop beëindigde de autoriteiten de blokkering, die bijna een week duurde.

Maar deskundigen waarschuwen dat niet al te veel moet worden verwacht van deze maatregelen. Want handige extremisten passen hun woordkeuze gewoon iets aan, waardoor ze net binnen de grenzen blijven terwijl voor hun achterban wel duidelijk is waar ze op doelen. Of ze stappen over naar andere internetplatforms. Bovendien zijn de haatdragende berichten op Facebook doorgaans slechts een symptoom van een structureler probleem.

“Het is duidelijk dat sociale media niet schuldig zijn aan dit geweld”, verklaarde de Sri Lankaanse analist Sanjana Hattotuwa onlangs op tv-zender Al Jazeera. “Er is iets verrot in onze samenleving. De autoriteiten­­ zullen de diepere oorzaken moeten aanpakken.”

Lees ook:

Facebook weet ook veel over niet-gebruikers

Dat Facebook data van haar gebruikers verzamelt en gebruikt voor commerciële doeleinden, wisten we al. Maar het dat je buiten het vizier blijft als je niet op Facebook zit, blijkt een grote misvatting.

De vragen die Mark Zuckerberg niet beantwoordt

De topman van Facebook wordt vandaag en morgen in het Amerikaanse Congres verhoord over het privacylek bij zijn bedrijf. Op deze vier vragen heeft hij nog steeds geen antwoord gegeven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden