'Hoe een manisch-depressieve tiener in de zomer van 1969 de Rote Armee Fraktion bedacht'

Een muzikale veelvoud aan klanken en stemmingen - waaronder veel humor

ANNEMIEKE HENDRIKS

De titel heeft al iets obsessiefs. En anders het zeer uitgebreide register wel, zo'n negenhonderd bladzijden verderop. 'Hoe een manisch-depressieve tiener in de zomer van 1969 de Rote Armee Fraktion bedacht' is een magistrale wervelwind van bespiegelingen vanuit een verstikkend West-Duits provincieleven vóór de val van de Muur. Het register stipt, van Adenauer en Apostel tot Zappa, het fantasierijk aan waarin de hoofdpersoon van het boek leeft. Onder de 'B' worden de verwijzingen naar RAF-terrorist Andreas Baader nog overtroefd door die naar de Beatles. Bij de 'W' moet Winnetou concurreren met Bill Wyman en met Wittgenstein. Maar de verwijzingen naar Waanzin winnen het glansrijk.

In 1969 is deze tiener dertien jaar oud. Hij moet heftige impulsen vanuit de buitenwereld verwerken die botsen met zijn katholieke provincieleventje. Al in het begin van het boek laat auteur Frank Witzel (Wiesbaden 1955) zien welk spel dit perspectief biedt. "Ik haal het DIN A4-schrift tevoorschijn dat ik achter de kast heb verstopt en waarin ik alles opschrijf wat met de Rote Armee Fraktion te maken heeft. Er staat bijvoorbeeld in wie er bij ons allemaal lid is, wanneer we elkaar ontmoeten, wie welke singles heeft meegebracht, en ook ons embleem, hoewel dat nog niet helemaal af is."

undefined

jONGENSFANTASIE

'Bij ons': de ik-figuur heeft een club opgericht met vrienden en met John Lennon als erelid. Die club hebben ze 'Rote Armee Fraktion' gedoopt. Nee, deze tienerclub heeft niets met de echte Rote Armee Fraktion van doen. Die andere club, de 'stadsguerrilla' rond Andreas Baader, Ulrike Meinhof en Gudrun Ensslin, eigende zich pas een jaar later, in 1970, de naam 'RAF' toe. In Duitsland is deze twist met de historische feiten amper opgemerkt. De boektitel is een jongensfantasie.

Die jongen speelt thuis nog met poppetjes in zijn kasteel. Hij noemt ze 'ridder Baader' en 'indianen-squaw Ensslin'. Hij fantaseert over de Tupamaros, net als de echte linkse guerrilla-club doet die zojuist zijn pijlen op een warenhuis in de buurt heeft afgevuurd in de vorm van een brandaanslag. De RAF-club speelt de van tv bekende vluchtauto-scène na met waterpistolen, en waant zich in gevaar. In 1970 wordt de ik-figuur zowaar als RAF-handlanger verhoord. Dit is een fantasieverhoor, raadt de lezer. De jongen werpt op dat die gewapende strijders helemaal niet van zijn RAF-club zijn, maar gewoon 'nozems of anarchisten'.

undefined

iN DE KNOOP

Nog net dan. Als terroristen zou de echte RAF het volgende decennium met aanslagen op Duitse kopstukken en symbolen van het 'militair-kapitalistisch complex' de Bondsrepubliek in alle staten brengen. De sensitieve tiener krijgt nog genoeg andere verwarrende gebeurtenissen voor de kiezen. Het lukt hem de vermeende boodschappen die zijn lievelingsalbum 'Rubber Soul' bevat als tekens te zien van de stadsguerrilla én van de katholieke leer die zijn wereld beheerst. Ook weet hij zijn erotische fantasieën nog onder één noemer te brengen met zijn haat tegen de vrouw van de Caritas die vanwege een zieke moeder bij het gezin inwoont. Hij laat het mens geselen in de Ostzone. Maar als volwassen man gaat zijn fantasie dermate met hem op de loop dat zijn leven volledig in de knoop raakt.

In 'Die Erfindung der Roten Armee Fraktion durch einen manisch-depressiven Teenager im Sommer 1969', zoals de oorspronkelijke titel luidt, krabt Frank Witzel de littekens open van de naoorlogse Bondsrepubliek. Dat is eerder gedaan, maar nog nooit zo alomvattend en genuanceerd vanuit het perspectief van de derde naoorlogse generatie, waartoe de auteur behoort. Zo heeft zijn hoofdpersoon een prachtige theorie over K2R-vlekkenverwijderaar. Hij vindt die merknaam klinken als een geheim wapen van de nazi's. Vlekken en hun verwijdering hebben in zijn land een bijzondere betekenis, filosofeert hij. De Bondsrepubliek ziet zich als onbevlekte ontvangenis, 'zonder geschiedenis en zonder erfzonde'. Men deelde direct al Persil-Scheine uit om het nazi-verleden wit te wassen.

Frank Witzel is een waardige opvolger van Heinrich Böll, die al vóór de protestgeneratie van 1968 de zelfgenoegzame warme deken van het nieuwe naoorlogse West-Duitsland had weggetrokken. De 68'ers deden het Böll wel na, maar bleven te vaak steken in programmatische epistels. De RAFkringen zelf hebben één echte literator opgeleverd, Bernward Vesper. Hij was de zoon van een nazi-dichter en kreeg samen met RAFterroriste Gudrun Ensslin een kind. Dankzij deze levensgeschiedenis werd hij opgenomen in de psychiatrische kliniek Hamburg-Eppendorf, die ook in Witzels boek een rol speelt. In 1971 pleegde Vesper zelfmoord. Witzel heeft diens paranoïde, hallucinogene 'romanessay' 'Die Reise' merkbaar verslonden.

undefined

DE MUUR

Toen ik vanaf 1980, twee jaar lang in West-Berlijn leefde, was de erfenis van '68 en de RAF, waar Frank Witzels hoofdpersoon vanaf zijn dertiende psychisch zo onder gebukt gaat, daar nog alom aanwezig. Ik liep stage bij een onderzoeksstichting naar burgerrechten en politieoptreden. De kopstukken van de RAF waren weliswaar dood, maar het politieke klimaat was nog steeds verziekt. Nobelprijswinnaar Heinrich Böll was door de invloedrijke Springerpers tot wegbereider van het terrorisme verklaard. Boekhandelaren, leraren en bijvoorbeeld ook de opkomende kraakbeweging werden voor terroristische activiteiten vervolgd. Aan de andere kant zagen linkse kringen een heuse politiestaat ontkiemen, wat net zo'n waanidee was. Zij hielden de ogen gesloten voor het bestaan van een echte Duitse dictatuur een eindje verderop, de DDR. Ik heb mij achteraf zeer geschaamd voor onze desinteresse in het leven aan gene zijde van de Muur.

undefined

Literair muziekstuk

Witzels manisch-depressieve tiener en volwassene is niet zo blind. Hij ziet alle verwarrende waarheden die hem omringen eigenlijk haarscherp: die van zijn fabrikantenvader en van de kerk, die van de filosofen en van de media. Ze willen alleen maar geen logisch geheel vormen. Dan kun je maar het beste in de muziek vluchten. Frank Witzel doorliep zelf een conservatoriumopleiding. Met 'Hoe een manisch-depressieve tiener...' heeft hij een literair muziekstuk gecomponeerd. Het voltrekt zich zonder chronologie in afwisselende tempi, met terugkerende motieven en een veelvoud aan klanken en stemmingen - waaronder veel humor. In Duitsland is zijn boek ook door muziekrecensenten besproken. Dat past wel in een tijd dat Bob Dylan de Nobelprijs voor de literatuur krijgt. Zelf ontving Witzel vorig jaar de prestigieuze Deutsche Buchpreis. De jury noemde zijn boek een 'geniaal taalkunstwerk' (wat in het Nederlands overeind blijft, een hele prestatie) en een 'hybride compendium uit pop, politiek en paranoia.'

Frank Witzel: Hoe een manisch-depressieve tiener in de zomer van 1969 de Rote Armee Fraction bedacht'. Vert. Josephine Rijnaarts en Ard Posthuma. Lebowski; 880 blz. euro 29,99

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden