Hoe een lasso om Europa te werpen

Niemand die in drie woorden kan uitleggen wat 'Europees' is, en toch worden wij geacht ons Europees te verenigen. Maandelijks zoekt Trouw naar wat Europeanen bindt en wat onafwendbaar blijft scheiden. Vandaag: Veertien fotografen over Europa.

Veel fotografen nemen niet hun beroepscamera maar wel een kiekjestoestel mee als zij met vakantie gaan. Dat levert kwalitatief mindere foto's, maar vooral vol strekt andere, ongeënsceneerde, alledaagse beelden op.

Amateurfotografen daarentegen laten de alledaagsheid juist consequent links liggen, en klikken er driftig op los zodra zij hoogtepunten signaleren als geboorte, bruiloft, diploma-uitreiking, jubileum, bloemencorso, intocht bij een finish en allicht vakantie. Het leven van alledag vindt de amateurfotograaf maar minnetjes, terwijl dat oneindig intrigerender is dan al die identieke verlovingsposes. Alleen: hoe trap je 'alledaagsheid' trefzeker op de staart?

Het Nederlands Foto Instituut vroeg veertien fotografen (twee Italianen, drie Nederlanders, een Fransman, Fin, Belg, Ier, Zweed, Litouwer, Japanner, Oostenrijker en Duitser) het werelddeel Europa te fotograferen. Onder de vlag 'Ach Europa!' - naar het gelijknamige boek van de filosoof Enzensberger - trokken zij door het 'voormalige middelpunt van de beschaving' om met een 'kritische, ironische of beschouwende fotografische visie op Europa' in Rotterdam terug te keren.

En daar zitten we dan: die veertien fotografen zowel als de toeschouwer van de tentoonstelling 'Ach Europa!'. Want werp maar eens een lasso om Europa.

Alle veertien waren wel zo snugger om niet met een lappendeken van alle nationale vlaggen in Europa aan te komen zetten of met afbeeldingen van de Toren van Pisa, Tower Bridge, Eiffeltoren, Lido, Acropolis, Gedüchtniskirche, Brug van Mostar of Magere Brug, hoewel daar vast een uitgekiend gemanipuleerde collage van te maken valt. Collages overigens te over op de fototentoontelling: van voorname en onbekende mensen, van gebouwen, van stedelijke buitenwijken en van plattelanders die met een ezel op de bus staan te wachten of anderszins de voetbaluitslagen doornemen, van handen waarop Europeanen met viltstift schrijven wat hen op dat moment invalt. 'Handschriften', noemde de Italiaanse Maria Thereza Gavazzi haar inzending letterlijk. Hoewel de handen en de droedels die hun eigenaren daar op krabbelden onmiskenbaar verschillen, zijn Europese handen welbeschouwd precies hetzelfde zolang die uit een muis met duim en vier vingers bestaan.

Wijselijk ontweken de 'Ach Europa!'-fotografen monumenten die als nationale ijkpunten gelden, maar zij wisten toch ook niet gezamenlijk de weg naar overtuigende alledaagsheid te vinden die dan ook nog eens lokaal typerend moet zijn en op de een of andere manier desalniettemin 'Europees'. Het ingezonden werk heeft iets onthands, en dat zou wel eens heel kenmerkend voor Europa kunnen wezen. Wat nu een kiekje lijkt, kan morgen geschiedschrijving betekenen. Besefte de fotograaf die in de jaren zes tig picknickende mensen op klapstoeltjes naast hun net verworven auto in de berm langs een vrijwel verlaten snelweg van betonplaten fotografeerde, dat hij iets vastgelegde wat nooit weerom zou komen? Bermtoerisme bestaat misschien nog sporadisch, maar is al lang opgevolgd door de sukkelaars die niets van het ongeluk in tegengestelde rijrichting willen missen, aldus hun eigen filebotsing veroorzaken en pats boem met de neus op een hedendaags en al bijna alledaags fenomeen stuiten: ramptoerisme. Maar daar is weer niets Europees aan. De volledige wereldfotografie bestaat langzamerhand uit ramptoerisme.

Wat daar tegenover zou kunnen staan? Melancholie waarschijnlijk. Maar dan weer wel in de juiste dosering: melancholie die wat zeurend schrijnt, niet woekert en al helemaal niet naar nostalgie riekt, en die het pad naar lakonieke berusting effent.

Hoewel iets te aangezet wist Roxy Music-zanger Bryan Ferry die weg in zijn 'A song for Europe' te vinden. Simmend in een leeg caf bij de Seine bepeinst hij zijn weggelopen geliefde en knoopt dat verlies in één adem door meteen aan heel Europa zelf vast:

Er valt niets meer te delen voor ons, behalve dan: gisteren.

Quasi-kermende saxofoons begeleiden zijn tocht door Europa, op zoek naar 'voorgoed verloren momenten', terwijl hij zich in een gondel door 'water van zijde' en onder 'zuchtende bruggen' laat glijden. Voor alle duidelijkheid herhaalt Ferry zijn Europese klaagzang na het Engels nog maar eens in het Latijn en in het Frans, en wandelt in de slotklanken onverschrokken flierefluitend uit zijn 'Lied voor Europa'.

Een geestverwante atmosfeer weet de Japanse fotograaf Go Watanabe op te roepen met de foto's die hij op de grens van Hongarije en Slovakije maakte. Hij toont een verraderlijke symmetrie, leugenachtige driesprong en stuitende symboliek: onoverbrugbare misère? Voorgoed onbereikbaar, en niet alleen die twee oevers. Zet je de ogen op een kiertje, dan veranderen de nutteloze bruggenhoofden (die in feite één is) in het midden tot veerboten die een rimpelloze maar onverdroten verbinding onderhouden totdat de brug hersteld, vernieuwd of misschien zelfs voor het eerst voltooid is.

Zo niet nooit, dan toch zeker ooit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden