Hoe een familievete uitgroeide tot een ware 'affaire d'ütat'

In de zaak-Bettencourt zijn gisteren de fotograaf en ’aangenomen’ zoon Banier, en de vermogensbeheerder van de steenrijke l’Oréal-erfgename Liliane Bettencourt, De Maistre, gearresteerd. Een staatszaak met een luchtje.

Een verborgen leven is een gelukkig leven. Deze gevleugelde Franse uitspraak zou bij uitstek moeten gelden voor Liliane Bettencourt. Haar publieke optredens beperkten zich de afgelopen jaren tot een bezoek aan een vernissage of een toespraak voor de liefdadigheidsinstelling die ze bestiert. Voor de rest verdeelde ze haar tijd tussen haar ommuurde huis in de miljonairsgemeente Neuilly-sur-Seine ten westen van Parijs en de villa in Bretagne waar ze als klein meisje zulke onbezorgde vakanties doorbracht. Maar het geluk vertoont sinds een paar jaar flinke barsten. En verborgen is Bettencourts leven al helemaal niet meer.

Al vier weken is Frankrijk in de ban van de affaire die haar naam draagt. Uitgelekte opnames van gesprekken tussen de miljardaire en haar vermogensbeheerder legden de innige banden bloot tussen Bettencourt en Eric Woerth, tegenwoordig minister van arbeid en belast met een hervorming van het Franse pensioenstelsel die kan rekenen op forse weerstand. Een week na het uitlekken van de opnames kreeg de zaak een nieuwe dimensie toen een ex-accountant van de Bettencourts verklaarde dat rechtse politici jarenlang konden rekenen op grote sommen contant geld van Liliane en haar man André (1919-2007). Volgens deze bron zou Woerth, tevens fondsenwerver van de regerende UMP, daarbij in 2007 als tussenpersoon zijn opgetreden.

President Sarkozy kon moeilijk langs de kant blijven toekijken, temeer omdat hij zelf ook met de giften van Bettencourt in verband gebracht is. In een interview op televisie deed hij de zaak afgelopen maandag af als een ’lastercampagne’, op touw gezet om de ophanden zijnde pensioenhervorming te ondermijnen. Hij kondigde aan Woerth als minister te zullen handhaven, al ’adviseerde’ hij hem zijn positie als fondsenwerver van de UMP op te geven.

Het is de vraag of Woerth en Sarkozy ooit in de problemen zouden zijn gekomen zonder de familievete die twee jaar geleden explodeerde. Hoofdrolspelers in dit drama? Liliane Bettencourt, haar dochter Françoise en een inmiddels 61-jarige fotograaf en romancier: François-Marie Banier. Maman gaf deze huisvriend in tien jaar tijd cadeaus ter waarde van bijna een miljard euro. Waar Banier die vrijgevigheid precies aan te danken heeft, blijft tot op de dag van vandaag in nevelen gehuld. Volgens Françoise heeft Banier eenvoudigweg misbruik gemaakt van de fragiele gezondheidstoestand van haar nu 87-jarige moeder. Ze startte een juridische procedure, hetgeen leidde tot een breuk met Liliane. Moeder en dochter wonen op vijftig meter afstand van elkaar, al waren ze nooit heel close. Tegenwoordig communiceren ze nog slechts via advocaten. Volgens Liliane zelf was zij aldoor bij haar volle verstand. „Het was dankzij Banier dat ik niet opgesloten bleef in het conventionele milieu waartoe mijn gefortuneerde toestand mij bestemde”, zo schreef ze Françoise in een afscheidsbrief.

Bestemd om rijk te zijn, was Liliane Bettencourt zeker. Ze wordt in 1922 geboren als enig kind van Louise Doncieux en Eugène Schueller, een chemicus die begin vorige eeuw een formule voor een synthetische haarverf bedenkt. ’L’Auréale’ noemt hij die en in 1909 start hij een productielijn. Het bedrijf groeit snel, vooral dankzij Schuellers uitstekende neus voor zaken. Hij brengt een goedkope shampoo op de markt en ontwikkelt in de jaren dertig de eerste zonnebrandcrème. Brigitte Bardot doet de rest: wanneer vrouwen in de jaren zestig de geblondeerde lokken van de actrice beginnen te kopiëren, groeit het inmiddels tot ’L’Oréal’ omgedoopte bedrijf razendsnel om uiteindelijk de grootste cosmeticagroep ter wereld te worden. De jonge Liliane zet al vroeg haar eerste schreden in het bedrijf. Eerst in de fabriek, waar zij vanaf haar vijftiende etiketten plakt tijdens een zomerstage; vervolgens in het hoofdkantoor aan de rue Royale in Parijs. Biografen schetsen het beeld van een gereserveerde en gedisciplineerde jongedame, die liever piano speelt en leest dan uitgaat met vriendinnen.

Tijdens een skivakantie ontmoet zij haar eerste en enige liefde: André Bettencourt, telg uit de streng katholieke bourgeoisie. Ze trouwen in 1950, al ziet Liliane op tegen de huwelijksvoltrekking. „Ik gruwde bij de gedachte zinnen als ’Ik beloof je’ of ’Ja, ik wil’ te moeten uitspreken”, bekent ze later. „Het zijn frasen die je in een rol drukken.”

André treedt toe tot de directie van L’Oréal en stort zich gelijktijdig in de politiek. Hij wordt gekozen tot kamerlid, vervult ministersschappen onder De Gaulle en Pompidou en eindigt zijn politieke loopbaan als senator. Zijn carrière binnen het cosmeticaconcern verloopt minder fortuinlijk. In 1994 ziet hij zich genoodzaakt terug te treden uit de raad van bestuur wegens onthullingen over zijn collaboratieverleden tijdens de Duitse bezetting.

Dienstreizen, recepties, handenschudden, gedurende de hele politieke carrière van André Bettencourt, speelt Liliane de rol van ’vrouw van’ zonder morren – ondanks haar afkeer van conventies. Maar ze heeft ook zo haar eigen beslommeringen. Wanneer haar vader in 1957 overlijdt, is zij de enige erfgename, en daarmee hét gezicht van L’Oréal. Het concern groeit en groei,t en spoedig weet zij zich de rijkste persoon van het land. De elegante Liliane is wars van poenerig gedrag; van het mondaine leven houdt ze wél. Ze wisselt vakanties in de Cariben af met intieme huisdinertjes, waar kunstenaars, politici en zakenlieden aanschuiven. Ook in de stad is ze vaak te vinden, geen cocktail, retrospectief of vernissage slaat ze over.

Tijdens een van die gelegenheden ontmoet ze François-Marie Banier, al zal hun vriendschap zich pas later ontwikkelen. De in 1947 geboren Banier is geen onbekende van kunstminnend Parijs. Hij vestigt zijn reputatie als brutale dandy in de jaren zestig, wanneer hij als jonge romancier op de deuren van de Groten van die dagen klopt: de schilder Salvador Dalí, de toneelschrijver Samuel Beckett en de dichter Aragon. Zijn wapens? Provocatie en verleiding. Op een foto uit 1972 poseert hij als Tadzio, de fatale jongen uit ’Dood in Venetië’, de door Visconti verfilmde roman van Thomas Mann. „Hij heeft de stem van Cocteau, de allure van Rimbaud en het haar van Saint-Saëns”, zo beschreef Marie-Laure de Noailles hem ooit eens. De Noailles (1902-1970), misschien wel de laatste grote particuliere kunstmecenas van Frankrijk, ontfermt zich over Banier. Ze overlaadt hem met cadeaus en opent overal deuren voor hem. De toewijding blijkt wederzijds: „In Aragon heb ik de beste vader en in Marie-Laure had ik de beste moeder van de wereld”, zegt Banier in een aan hem gewijd portret in The Sunday Times uit 1972.

Banier heeft op dat moment reeds een nieuwe ’moeder’ gevonden in de persoon van de ontwerpster Madeleine Castaing (1894-1992), net als De Noailles steenrijk en vele tientallen jaren ouder dan Banier. Zij zet hem op het spoor van de portretfotografie en zo komt het in 1989 tot een fotoserie met onder anderen Liliane Bettencourt voor het blad Egoïste. Liliane is verrukt over de foto’s, die haar naar eigen zeggen ontdoen van ’het clichébeeld van de gefortuneerde vrouw’. Als snel is Banier kind aan huis in Neuilly. Letterlijk, want tegenover het personeel presenteert Liliane hem als haar ’adoptiefzoon’. Banier vult aan: hij is ’de zoon die zij zelf nooit heeft kunnen verwekken’. Bij een rollenspel blijft het niet. Kort na het overlijden van André Bettencourt wordt een afspraak gemaakt met de notaris. Liliane zou hier te kennen gegeven hebben dat zij Banier als zoon wil adopteren en hij dus tevens erfgenaam zal worden.

Voor dochter Françoise is dit het moment om in te grijpen. Met lede ogen heeft ze moeten toezien hoe haar moeder Banier jarenlang met geschenken overstelpt: contant geld, schilderijen, een eiland op de Seychellen en kolossale levensverzekeringpolissen. Ze dient een aanklacht in bij de Franse justitie. Maar Philippe Courroye, de onderzoeksrechter die de procedure leidt, stuit al spoedig op een muur. Harde bewijzen van misbruik zijn niet te vinden en Liliane weigert categorisch om zich medisch te laten onderzoeken. Heeft een proces in dat geval wel zin? Courroye twijfelt. Temeer omdat zijn goede vriend Sarkozy aangeeft weinig trek te hebben in een proces dat de toekomst van een van ’s lands meest toonaangevende bedrijven zou kunnen schaden. Een bemiddelingspoging van de president, in november 2008, blijft zonder resultaat.

Daarom is Françoise ook zo blij met de opnames die zij krijgt toegespeeld van Pascal Bonnefoi, de ex-huismeester van haar moeder. Bezorgd om de toestand van Liliane, heeft Bonnefoi in het voorjaar van 2009 een microfoon in de salon van zijn werkgeefster geïnstalleerd. De opgenomen gesprekken bieden tal van aanwijzingen voor de labiele geestestoestand die Françoise voor de rechter hard moet zien te maken. Ook suggereren ze dat Banier Liliane ten minste twee keer heeft mishandeld. Maar er is één probleem: de opnames zijn op illegale wijze verkregen en kunnen derhalve niet in de procedure worden ingebracht. Tenzij ze ’witgewassen’ worden; via de pers bijvoorbeeld.

Twee weken voor de geplande opening van het proces tegen Banier maakt de advocaat van Françoise in een interview gewag van een ’explosief document’. Daags erop blijkt waarom. Weekblad Le Point en de nieuwssite Mediapart publiceren transcripties van de door de huismeester gemaakte opnames. Le Point houdt het bij de familievete; Mediapart gaat verder en plaatst een politieke bom. In de opnames komen ook geheime bankrekeningen in Zwitserland ter sprake. Kneep minister Woerth, omschreven als ’een vriend’, daarbij een oogje toe? En was diens vrouw Florence, werkzaam als financieel adviseur van Liliane Bettencourt, wellicht van de belastingontduiking op de hoogte? De affaire Bettencourt-Woerth is een feit.

Een week later gooit Claire Thibout, ex-accountant van het echtpaar Bettencourt, olie op het vuur met de verklaring dat zij in 2007 wekelijks 50.000 euro opnam, geld dat volgens haar via Woerth werd doorgesluisd naar de verkiezingskas van Sarkozy. Een ambtelijk rapport pleitte Woerth, die zijn positie als fondsenwerver inmiddels opgaf, begin deze week vrij van de verdenking dat hij zich bemoeid heeft met de belastingzaken van Bettencourt. Voor Sarkozy was dat aanleiding de affaire voor gesloten te verklaren. Maar is dat ook werkelijk zo? Het is niet ondenkbaar dat justitie tijdens het onderzoek dat loopt, op bewijzen stuit die Thibouts aantijgingen van illegale partijfinanciering staven. Ook kan niet worden uitgesloten dat er in de nabije toekomst andere (ex-)personeelsleden met nieuw belastend materiaal uit de coulissen treden. Liliane Bettencourt had zich ongetwijfeld een andere oude dag voorgesteld. Vrezen dat die conventioneel zal zijn, hoeft ze in ieder geval niet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden