Boekrecensie

Hoe een blokkade tot een boek leidde

Beeld Hollandse Hoogte

Een malende schrijver worstelt met zijn faalangst. Wessel te Gussinklo bewijst met deze roman eens te meer zijn meesterschap.

Wessel te Gussinklo (1940) is een schrijver die niet heel veel van zich laat horen maar wiens werk niettemin tot het puikje van de Nederlandse literatuur behoort. De laatste tijd krijgt het weer de aandacht die het verdient; zijn meesterwerk ‘De opdracht’ uit 1995, over een puber die tijdens een zomerkamp sociaal ontbolsterd en van zijn kleine machtsdromen beroofd wordt, werd na jaren herdrukt, de schrijver ontving onlangs de C.C.S. Croneprijs van de stad Utrecht voor zijn oeuvre, en hij kwam zojuist met een nieuwe roman ‘De Weergekeerde Bloem’. Die merkwaardige titel slaat op een moment uit het Japanse Noh-theater waarin de acteur plots, als bij goddelijke genade, de waarheid voelt en uitbeeldt. Het is ook het moment suprême waarop schrijver Hajé Gerritsen zit te wachten. Hij heeft namelijk danig last van een schrijfblokkade; zijn met hoge ambities en verwachtingen begonnen roman zit vast.

De schrijfblokkade is een populair thema onder schrijvers, Renate Dorrestein schreef er een traktaat over, ‘De blokkade’, andere schrijvers verwerkten het in werk dat er paradoxaal door op gang kwam, zoals het befaamde gedicht ‘Impasse’ van Nijhoff (‘Waarover wil je dat ik schrijf? (...) Ik weet het niet’). Joost Zwagerman wijdde zijn roman ‘Chaos en rumoer’ eraan, in de film ‘The Shining’ draait geblokkeerde schrijver Jack Torrance zo door dat hij uiteindelijk zijn gezin probeert te vermoorden. Maar is een schrijfblokkade die tóch een boek oplevert wel een echte impasse? Filosoof Maarten Doorman schreef er ooit over: ‘Exhibitionistisch gesol met de muze is het, quasi-literaire potloodventerij’, en Charles Bukowski vroeg zich af of de getormenteerde schrijver wel zo beklagenswaardig is: ‘Met wie moet je meer medelijden hebben, een schrijver die vastgebonden en gemarteld wordt door de politie of eentje die in volledige vrijheid leeft en niks meer te zeggen heeft?

Riskant thema

De schrijfblokkade is dus een vruchtbaar maar ook een riskant thema. Te Gussinklo zelf laat zijn hoofdpersoon dan ook tobben over de vraag of zijn writers block wel zoveel voorstelt, per slot van rekening heeft de man nog nooit iets gepubliceerd. Maar het gevoel te falen wordt verergerd omdat Hajé vriendschap sluit met Marcel, een enigmatische figuur, die ook al een roman schrijft, maar eentje die wel afkomt en die succesvol gepubliceerd wordt.

Te Gussinklo’s werk gaat in de grond steeds weer over menselijke relaties en conflicten: hoe hou je jezelf overeind in een min of meer vijandige wereld? Dat geldt voor de jonge Ewout Meyster uit ‘De opdracht’, het geldt voor de hoofdpersoon in ‘Het engeltje’ die door twee volksvrouwen wordt uitgekleed en vernederd, het geldt voor de roman ‘Zeer helder licht’ over een ongelijke liefde. Ook in ‘De Weergekeerde Bloem’ spelen de thema’s ongelijkheid, jaloezie en gefnuikt (zelf)vertrouwen een grote rol. Het succes van zijn boezemvriend Marcel drijft Hajé tot wanhoop. Enerzijds gunt hij het hem, anderzijds snapt hij niet waarom zijn eigen, veel diepere en doordachtere werk, geen emplooi vindt. Dat machteloze gevecht tegen de ‘meningloze gummipraat’ van anderen is slopend en pijnlijk in beeld gebracht.

‘De Weergekeerde Bloem’ is daarnaast een boek over het literaire wereldje in de jaren zestig. We herkennen uitgever Johan Polak, schrijver Kees Ouwens (Marcel) en zo nog wat oude coryfeeën die door Te Gussinklo in een schril licht worden gezet: “Niets daarvan hier, gewone mensen, gewone mannen en vrouwen, in niets zich onderscheidend nu ze onder elkaar waren in hun eigen reservaat, informeel zonder dat toegevoegde dat ze met zich omdroegen. Het verbaasde me; niks extra’s, niks wat ze onderscheidde, en niets van het speciale licht dat hen, de uitverkorenen, anders omgaf. Ook een beetje teleurstellend die gewone gestalten, vaak kleiner dan ik verwacht had, snel, soms gejaagd bewegend: onhandig en gewoontjes zonder, ja wat, zonder de waardigheid en ook iets als het gewicht in hun gedrag dat ik voor me had gezien.”

Oergevoelens

De scène waarin Hajé tijdens de vernissage van het boek van zijn vriend als een muurbloem op het feestje genegeerd wordt en hem de toegang tot de feestruimte (kunstenaarssociëteit De Kring staat model) geweigerd wordt is tegelijk hilarisch en hartverscheurend. Dat geldt trouwens voor het hele boek; het is Te Gussinklo’s zuigende, emotionele stijl, borend en verzuchtend tegelijk, die dat bewerkstelligt. Het heeft allemaal soms ook iets van doelbewuste naïviteit, waarin ik de psycholoog Te Gussinklo herken, de beschrijving van oergevoelens, het haast schaamteloze vertoon van sociale nederlagen.

Overigens kampt ook die andere schrijver, Marcel, na zijn succesvolle debuut met een schrijfblokkade, iets wat Hajé bijna weer vrolijk maakt, al probeert hij zijn leedvermaak achter paternalistisch medelijden te verbergen.

Net als Te Gussinklo’s vorige boeken gaat ‘De Weergekeerde Bloem’ over succes en faalangst. De slotscène, waarin Hajé de vriendin van Marcel eventjes denkt te kunnen inlijven, is een schoolvoorbeeld van Nietzsche’s ‘Wille zur Macht’. Maar het lukt niet, de band die would-be-schrijver Hajé met anderen wil smeden smoort in maatschappelijke onverschilligheid, precies dat waarover hij zou willen schrijven: “Nee, over de eenzame met niets verbonden mens zou het gaan, alleen met zichzelf in de wereld van het andere. De vreemde die als een biljartbal, zoiets hards en glads, voortketste, tussen de dingen en tussen de anderen, zonder met iets samen te vallen.”

Wat Hajé niet lukt, lukt Te Gussinklo wel. Hij zet in de gedaante van een malende, zeurende, geblokkeerde schrijver de eenzame, op eigen kracht voortploeterende mens neer op een wijze, tragisch en onbetaalbaar, die zijn weerga in de Nederlandse literatuur niet kent.

Beeld RV

Wessel te Gussinklo; De Weergekeerde Bloem. Koppernik; 400 blz. € 21,50. Oordeel: De eenzame, ploeterende mens op onbetaalbaar tragische wijze neergezet

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden