Conceptuele hit'Comedian'

Hoe een banaan wereldberoemde kunst werd

Maurizio Cattelan met zijn banaanBeeld EPA

Het was al een tijd stil rond kunstenaar Maurizio Cattelan. Tot hij zijn banaan met tape exposeerde.

Wereldwijd was het een hit: de banaan die kunstenaar Maurizio Cattelan vorige week op de kunstbeurs Art Basel in Miami Beach tegen een muur had geplakt met ducttape. Het kunstwerkje ‘Comedian’ moest 120.000 dollar opbrengen. De hype werd nog groter toen een andere kunstenaar de banaan bij wijze van ‘performance’ opat. Dat werd hem niet kwalijk genomen, omdat het ging om het idee achter die banaan. En dat was al verkocht, drie keer zelfs, want ‘Comedian’ was in een serie van drie uitgebracht.  

De reuring was precies wat de kunstenaar voor ogen stond. “In zoverre kun je dus spreken van een geslaagd kunstwerk”,  zegt Wim Pijbes, voormalig directeur van het Rijksmuseum. “De banaan ging de hele wereld over, van de sociale media tot en met kranten als The New York Times.” De reacties liepen uiteen van ‘wie betaalt er nou zoveel geld voor een banaan’ en ‘is dit ook al kunst?’ tot ‘geweldige grap’ en ‘een krachtig statement’.

De massief gouden wc-pot door Maurizio Cattelan.Beeld AFP

Pijbes sluit niet uit dat de banaan van Cattelan een icoon wordt in de geschiedenis van de conceptuele kunst, net als het urinoir van Marcel Duchamp, de pindakaasvloer van Wim T. Schippers en het gouden toilet dat Cattelan drie jaar geleden presenteerde in het Guggenheim Museum in New York.

Duchamp was in 1917 de eerste kunstenaar die een alledaags voorwerp tot kunstwerk verklaarde, simpelweg door het te signeren. Het was een kantelmoment in de hedendaagse beeldende kunst. Met zijn pisbak maakte Duchamp niet alleen een discussie los over de vraag wanneer iets kunst is. Ook ging hij de boeken in als de grondlegger van de conceptuele kunst, die het concept (idee) achter een kunstwerk belangrijker vindt dan de uitvoering.

De vloer in het Rotterdamse Boijmans van Beuningen wordt besmeerd met pindakaas. Het kunstwerk, genaamd Pindakaasvloer, is van beeldend kunstenaar Wim T. Schippers.Beeld ANP

Cattelan borduurt voort op die traditie. Zo origineel is hij dus niet met zijn tot kunstwerk verklaarde banaan. Waarom het dan toch zoveel aandacht kreeg? Dat heeft hij vooral te danken aan zijn reputatie, zegt kunsthandelaar Willem Baars. “Cattelan is wereldberoemd geworden met zijn intelligente ontregelende en provocerende kunstwerken”. Zo shockeerde Cattelan onder andere met een levensechte miniatuurversie van Hitler. Zijn timing was ook perfect, vindt Baars. “Het was al een tijd stil om hem en dat creëert ook aandacht.”

Ook het podium was strategisch gekozen, vult Pijbes aan. “Art Basel Miami Beach is het grootste circus onder de kunstbeurzen, waar niets te gek is en krankzinnige prijzen worden betaald. Als je daar als bekende kunstenaar een banaan tussen de peperdure schilderijen plakt, valt dat op, niet alleen in de kunstwereld maar in deze tijd van sociale media ook daarbuiten.” Met als gevolg dat nu overal in de wereld wordt gepraat over die banaan, en over het idee erachter.

De draak steken

Met zijn kunstbanaan steekt Cattelan de draak met de prijzengekte op de kunstmarkt. Net zoals ook de kunstenaar Banksy onlangs deed. Nadat een tekening van hem was verkocht op een veiling, vernietigde het kunstwerk zichzelf deels door een ingebouwde versnipperaar, waardoor het nog meer waard is geworden.

Pijbes: “Ze houden de kunstwereld een spiegel voor. Maar zelf zijn ze daarvan ook onderdeel en verdienen ze eraan”. En daarvan kunnen wij ook weer van alles vinden. Of je Cattelan nu een profiteur vindt of een goede kunstenaar: discussie verzekerd, precies wat hem voor ogen staat met zijn kunst. 

De pisang

Museum LAM in Lisse van supermarktondernemer Jan van den Broek heeft serieus overwogen de banaan van Cattelan aan te kopen, zegt directeur Sietske van Zanten. Ze was al in gesprek met de galeriehouder van de kunstenaar, voordat de banaan werd opgegeten. Maar een onbekend museum ging met het laatste exemplaar aan de haal. Het kunstwerk sluit aan bij de collectie van LAM waarin alle kunst gaat over voedsel en consumptie. “Maar we wilden het ook hebben vanwege de discussie. Dit werk prikkelt een brede doelgroep om over kunst na te denken.”

Lees ook:

De beroemdste banaan in de kunstgeschiedenis heeft concurrentie gekregen

Al is discussie mogelijk over de vraag wat in dit geval het echte kunstwerk is: de door de Italiaanse kunstenaar met ducttape tegen de muur geplakte overrijpe banaan (vergelijkbare exemplaren brachten eerder tussen de 120.000 en de 150.000 dollar op) of de daad van de Amerikaanse performancekunstenaar David Datuna, die op een kunstbeurs in Miami de plakband wegtrok en het stuk fruit opat?

Die banaan van 120.000 dollar blijkt prima te smaken

Een bezoeker van de kunstbeurs Art Basel in Miami Beach had kennelijk trek, want toen hij bij het kunstwerk ‘Comedian’ van Maurizio Cattelan kwam at hij het op

In het privémuseum van supermarktondernemer Jan van den Broek gaat alles anders

Er zijn geen tekstbordjes en rondleidingen in het nieuwe museum van supermarktondernemer Jan van den Broek, en wie geen entree wil of kan betalen, is ook welkom. Alle kunst in het ‘instapmuseum’ gaat over eten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden