Hoe Duitsland langzaam maar zeker Merkel-moe werd

Beeld AFP

De toespraak, waarin Angela Merkel haar gefaseerde terugtreden bekendmaakte, is in Duitsland al historisch genoemd. De Duitse pers sprak waardering voor haar uit, al zijn velen ook Merkel-moe.

De meeste persconferenties belanden al terwijl ze gaande zijn met een lange boog in de prullenbak van de geschiedenis, zo niet die van bondskanselier Angela Merkel, begin deze week. In Duitsland kreeg de toespraak al direct het predicaat ‘historisch’. Merkel deelde mee dat ze stopt als voorzitter van de CDU (Christlich Demokratische Union), de grootste partij van het land: bij de bestuursverkiezing in december stelt ze zich niet opnieuw kandidaat. Verder wil ze wel kanselier blijven, maar trekt ze zich over een paar jaar, als haar regeertermijn erop zit, helemaal terug uit de politiek.

Op een zelfverkozen moment, nuchter en soeverein: zo luidde Merkel zelf het einde in van het tijdperk-Merkel. Dát ze vertrekt, verrast in Duitsland niemand: iedereen wist dat ze met de slotakte van haar kanselierschap bezig is. Ze is nu dertien jaar kanselier en achttien jaar CDU-voorzitter. Maakt ze haar vierde termijn helemaal af, dan wordt ze de langstzittende kanselier ooit: zeventien jaar (van 2005 tot 2022). Haar mentor, de ‘eeuwige kanselier’ Helmut Kohl, regeerde zestien jaar, Konrad Adenauer veertien.

Wat verrast, is vooral hoe Merkel het politieke toneel wil verlaten: door tegelijk kanselier te blijven en af te treden als partijvoorzitter. Die route is onverwacht, omdat Merkel er altijd op hamerde dat kanselierschap en partijvoorzitterschap onlosmakelijk bij elkaar horen. Het gold als een merkeliaans dogma. Toen SPD-leider Gerhard Schröder in 2004 het partijvoorzitterschap neerlegde maar bondskanselier bleef, bekritiseerde ze dat scherp als ‘verlies aan autoriteit over de hele linie’. Schröder zou inderdaad een jaar later de politiek verlaten nadat vervroegde verkiezingen niet op een nieuw kanselierschap voor hem uitdraaiden – waarna het tijdperk-Merkel aanbrak.

Bewondering

Toch doet Merkel nu hetzelfde als Schröder destijds. Met één verschil, dat volgens haarzelf cruciaal is: anders dan Schröder ambieert ze geen politieke doorstart of een vervolg. Dit is het begin van een definitief einde. Ze zal zich helemaal terugtrekken uit de politiek, zei ze – ook eventuele Europese functies zal ze niet aannemen. Door daarover nu al zo duidelijk te zijn hoopt ze dat haar persoon geen onderwerp van controverse wordt en dat haar constructie, hoe onwenselijk ook, toch werkt.

Merkels stap zorgt in Duitsland voor bewondering. Ook klonk respect voor de manier waarop ze haar beslissing bekendmaakte: de nuchtere maar ook persoonlijke en beschouwelijke toon. Bij politici, commentatoren en columnisten van links tot rechts klinkt lof. ‘Ze toont grootsheid’, schrijft Ferdinand Otto in weekblad Die Zeit. De linkse Tageszeitung kopte: ‘We gaan haar nog missen’.

Dat een socialistisch blad weemoedig kan zijn over het vertrek van een christendemocraat van liberale snit, zegt iets over de status van Merkel, maar ook over haar progressieve profiel (of dat nu terecht is of niet). Zo’n imago ontbreekt bij de kandidaten die nu in de race zijn voor het partijvoorzitterschap. Twee van Merkels mogelijke opvolgers – Friechdrich Merz en Jens Spahn – zijn duidelijk conservatiever. De derde, Annegret Kramp-Karrenbauer (AKK in de volksmond) is Merkels favoriet en staat inhoudelijk het dichtst bij haar, maar ook AKK heeft, in ieder geval op culturele thema’s, een rechtser profiel.

Merkels linksige imago maakt haar een ideaal mikpunt voor rechtspopulisten. De anti-immigratiepartij Alternative für Deutschland (AfD) spon garen bij de anti-Merkelstemming onder delen van de bevolking. Het is al jaren de leus op tal van demonstraties: ‘Merkel muss weg!’. Nu ze daadwerkelijk begonnen is aan haar vertrek, is dat voor de AfD geen onverdeelde vreugde. Wordt bijvoorbeeld de huidige minister van gezondheidszorg Jens Spahn, Merkels grootste criticus binnen de CDU, de nieuwe partijleider, dan is dat slecht nieuws voor de AfD, zei lijsttrekker Alexander Gauland deze week. Tegenover Spahn is het voor de rechtspopulisten lastiger om zich te profileren.

Het maakt dat CDU-leiders in de oostelijke deelstaten juist blij zijn met Merkels vertrek, observeert Robert Birnbaum in Der Tagesspiegel. ‘Dat de komende verkiezingen, vooral in de Oost-Duitse deelstaten, telkens weer uit dreigden te lopen op een afrekening met de ‘vluchtelingenkanselier’ is overduidelijk’. Het leven voor een CDU-leider in het oosten wordt een stuk eenvoudiger als je niet voor Merkel campagne hoeft te voeren, aldus Birnbaum.

De oostelijke CDU’ers zijn niet de enigen die een zucht van opluchting slaken over haar vertrek. ‘Eindelijk heeft ze het begrepen’, schrijft Jakob Augstein in Der Spiegel. ‘Angela Merkel heeft het einde van haar politieke carrière aangekondigd’, schrijft Klaus Kelle in het blad Focus, ‘en het enige wat daaraan te bekritiseren valt, is dat ze het niet al veel vroeger gedaan heeft’.

Geen succesgarantie

Niet alleen is er de afkeer voor Merkel bij haar tegenstanders. Ook anderen zijn Merkel-moe. Ze heeft haar hoogtijdagen achter zich – Energiewende, open grenzen, Europees crisismanager tijdens Griekse crisis en Eurocrisis – en vaart nu op routine verder, is de indruk bij velen. Zelfs haar kiezers waarderen haar vaak vooral om het symbool dat ze is geworden: boegbeeld van democratie in een wereld vol autocraten, baken van stabiliteit in woelige tijden. ‘Het bittere was en is dat men sinds de herverkiezing het gebrek aan zin en kracht bij de kanselier voelt’, schrijft de Süddeutsche Zeitung. ‘Regeerervaring, ernst en soliditeit zijn een mooie drie-eenheid, maar geen garantie op succes.’

Merkel in 2006. Beeld AFP

Merkels ervarenheid was bij de stembusgang in september zowel de grootste troef als het grootste probleem van de CDU: met Merkel wist je wat je kreeg, maar het CDU-programma kwam niet over als vernieuwend, de ideeën roken naar een weiter so, zoals het in Duitsland snerend heette: een ongeïnspireerd doorgaan op reeds ingeslagen wegen. De CDU werd afgestraft. Merkel mocht door, maar zonder overtuigend mandaat.

Dat speelt haar parten. Niet alleen ging de formatie ongekend moeizaam. Sinds Merkel IV van start ging, oogt die labiel. De regering lijkt vooral bezig te zijn met nét niet uit elkaar te vallen. Die indruk komt vooral door de ‘asielstrijd’ deze zomer, toen Merkel en haar minister van binnenlandse zaken Horst Seehofer lijnrecht tegenover elkaar stonden in de vraag of Duitsland vluchtelingen aan de grens mag terugsturen. Een crisis met reputatieschade.

Ook in eigen gelederen brokkelde Merkels aanzien af. Eind september koos de fractie van de CDU/CSU niet haar kandidaat en vertrouweling Volker Kauder als fractievoorzitter, maar een ander, tegen haar uitdrukkelijke wens in. Een afgang voor Merkel, en een teken aan de wand.

Nu geeft ze haar resterende macht in de partij vrijwillig op. Dat lijkt bij de CDU nieuwe energie los te maken. Er heerst een stemming van een ‘ommekeer’, schrijft Die Zeit: Merkel heeft haar partij ‘van zichzelf bevrijd’. Prominente CDU’ers roepen op tot vernieuwing. Het is nog onduidelijk hoe die eruit moet zien. Een gedoodverfde opvolger voor Merkel is er niet, inhoudelijk is de vraag in welke richting de partij de vernieuwing moet zoeken: over links of over rechts? Welke lessen trekt de partij uit de electorale verliezen? In Hessen liepen evenveel kiezers weg naar de AfD als naar de Groenen.

Merkel gaf aan met elke nieuwe partijvoorzitter te kunnen leven. De verkiezingen zijn een kans voor een herijking, zei ze, een kans die de partij niet vaak krijgt. Dat ze dit debat over die koers niet wil bepalen en niet op het pluche blijft plakken, roept in Duitsland waardering op. Voor haar eigen toekomst geven commentatoren niet veel meer. Analist Robert Misik ziet in Die Zeit twee scenario’s. ‘Ofwel Angela Merkel blijft nog een paar maanden of zelfs een, twee jaar een kanselier zonder macht. Ofwel ze wordt nog veel eerder verdrongen. Die laatste mogelijkheid is het waarschijnlijkst.’

Lees ook:

Ze overleefde vele crises, maar de kiezer liet Merkel in de steek

Aan het tijdperk-Merkel komt een einde. Lang was het bijna onvoorstelbaar dat de wereldpolitiek het zonder de Duitse bondskanselier Angela Merkel zou kunnen stellen, maar vanaf volgend jaar wordt daarmee toch een begin gemaakt. Tegen een gestaag afkalvende steun van kiezers voor haar CDU bleek ze niet opgewassen. 

Het voorgenomen vertrek van Merkel zorgt voor grote politieke onzekerheid

Angela Merkel heeft de regie genomen over haar eigen afscheid. Ze verklaarde niet herkiesbaar te zijn als voorzitter van de CDU en dat haar politieke loopbaan eindigt op de dag van de volgende Bondsdagverkiezingen in 2021. Het einde van een tijdperk is daarmee aangekondigd. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden