Hoe doe je nog iets nuttigs met de grote en de kleine boodschap?

Dagelijks spoelen we onze grote en kleine boodschap van in totaal anderhalve liter weg met veertig liter prima leidingwater. Onderweg naar de zuivering wordt dit ‘zwarte water’ nog verder verdund met honderd liter douche- en waswater (‘grijs water’) en vaak ook nog met regenwater. In de zuivering proberen we de bestanddelen van die grote en kleine boodschap er weer uit te halen. „Alsof je een naald in een hooiberg gooit, die vervolgens omschudt om daarna de naald weer te gaan zoeken”, constateerde een deelnemer op een onlangs gehouden symposium over nieuwe sanitatie.

Het kan ook anders. Op bezoek bij Brendo Meulman in Sneek ontkom ik na twee koppen koffie niet aan een bezoek aan het toilet. Als ik de deur opendoe zien ik een gewoon toilet. Niet bijzonder, behalve bij het doortrekken. In plaats het vertrouwde geluid, horen we het ‘swoesj’- geluid van een vliegtuigtoilet. Ook het ruisend vullen van de spoelbak blijft achterwege, het toilet heeft helemaal geen spoelbak.

Brendo Meulman bewoont een van de 32 huizen in een nieuwgebouwde wijk in Sneek, waar het afvalwater uit het toilet niet via het riool wordt afgevoerd, maar naar een verzamelstation in de wijk wordt getransporteerd. Niet helemaal toevallig bevindt dat verzamelstation zich in de schuur bij het huis van Meulman. Hij is aan het promoveren op het decentraal behandelen van zwart water en werkt bij Landustrie, de ontwerper en bouwer van het systeem.

Bij het proefproject in Sneek worden grote en kleine boodschap met een druk op de knop afgezogen naar een voorraadvat in de garage. In plaats van zeven liter voor een gewone spoelbeurt is hiervoor maar één liter water nodig. Van daaruit wordt het zwarte water naar de vergistingstank gepompt, waar het zonder zuurstof wordt vergist. In plaats van energieverbruik voor beluchting levert dat energie op in de vorm van biogas.

„Op dit moment produceren we ongeveer 2,5 kubieke meter biogas per dag met 32 huishoudens”, vertelt Meulman. ,,We kunnen die hoeveelheid verdubbelen als we ook keukenafval mee vergisten. Bij wijze van experiment heb ik sinds kort een vermaler in de gootsteenafvoer ingebouwd om vast afval te vermalen. Als we alle 32 huizen van zo’n vermaler voorzien, dan kunnen we met dit systeem een kleine vijf kuub biogas per dag produceren; voldoende om één woning een jaar lang te verwarmen.”

Naast gas levert de vergisting ook een klein beetje slib op, dat volgens Meulman in principe geschikt is als meststof voor de landbouw. Het overblijvende water (het effluent) bevat relatief veel stikstof- en fosforverbindingen en mag niet zomaar geloosd worden. In Sneek worden twee methoden geprobeerd om het te behandelen. Bij de ene methode wordt er magnesium aan toegevoegd, waardoor ‘struviet’ ontstaat, een vaste stof die je als kunstmest kan en mag gebruiken. Bij de andere methode worden fosforverbindingen tijdens de vergisting neergeslagen, zodat ze met het slib als meststof zijn te gebruiken. Het water bevat dan alleen nog maar stikstofverbindingen, die met behulp van bacteriën worden omgezet in stikstofgas (N2), dat zonder bezwaar de buitenlucht in kan.

Uit een onlangs gehouden enquête onder de bewoners blijkt dat de overgrote meerderheid tevreden is over het vacuümtoilet. Het afzien van gebruik van chloor en bleek om het toilet schoon te maken, is ook geen probleem. Alleen het geluid van het doorspoelen vindt men wat bezwaarlijk, maar er is inmiddels een technische oplossing waardoor het doortrekken minder lawaai maakt. Ook de initiatiefnemers zijn tevreden. Zo tevreden zelfs dat een van de betrokken woningstichtingen vergevorderde plannen heeft om een woonwijk met 200 woningen van deze nieuwe vorm van sanitatie te voorzien.

Anders dan bij het proefproject wordt er in deze nieuwe wijk waarschijnlijk helemaal geen riolering meer aangelegd. Het grijze water (douche- en waswater), dat in het huidige proefproject nog op het riool wordt geloosd, kan ook vrij eenvoudig decentraal worden gezuiverd. Bijvoorbeeld in een vergistingstank met een rietveld. Een dergelijk rietveld wordt in de Groningse wijk Waterlanden al op grote schaal toegepast.

Het decentraal zuiveren van zwart en op termijn ook grijs water is één van de opties om de behandeling van afvalwater efficiënter te maken. Een andere, wat minder ver gaande optie, is het scheiden van urine en feces aan de bron; in de wc dus. Op een aantal plekken in Nederland, onder andere bij het Waterschap Reest en Wieden in Drenthe en bij het KIWA Waterresearch (Keuringsinstituut voor de waterleidingsector) zijn zogeheten ‘no mix’ toiletten geplaatst; toiletten met een gescheiden afvoer van urine en feces. De feces wordt met spoelwater naar het riool afgevoerd; de urine wordt opgeslagen.

Bij sommige scheidingstoiletten moet je zittend plassen, omdat anders de klep van de urine- afvoer niet opengaat. Bij andere kun mannen wel staande plassen, maar dat moeten ze goed kunnen mikken, want de urine- opvang is niet erg groot. Je kunt het voor sommige mannen existentiële probleem van zittend plassen ook ondervangen door het plaatsen van urinoirs, die worden aangesloten op de aparte urineleiding. Bij kantoren en andere gebouwen is dat nu al de gewoonste zaak van de wereld.

„Het grote voordeel van een scheidingstoilet is”, aldus Bjartur Swart van ingenieurs- en adviesbureau Grontmij, „dat het overgrote deel van de lastige stoffen, stikstof- en fosforverbindingen, in urine zit. Als dat niet via het riool wordt afgevoerd kun je met een veel kleinere zuiveringsinstallatie volstaan. Ook hormonen (onder andere van de pil) en medicijnresten scheiden we via de urine uit. Omdat ze in de zuivering niet goed worden afgebroken zorgen ze voor verontreiniging van het oppervlaktewater. Als je urine vooraf scheidt, heb je dat probleem niet.”

Alles goed en wel, maar is dat niet het verplaatsen van het probleem? Wat doe je met de urine? Swart: „Je zou magnesium toe kunnen voegen en zo de stikstof- en fosforverbindingen omzetten in het eerdergenoemde struviet, een gewaardeerde meststof. Een andere mogelijkheid is om de ingezamelde urine als meststof te gebruiken. Daar moet je wel mee oppassen. In principe is urine steriel, maar door de manier van inzamelen kan er toch een beetje ontlasting in de urine terecht zijn gekomen en daarmee ook eventuele ziektekiemen. Als je de urine een half jaar laat staan, verandert de zuurgraad, waardoor alle ziektekiemen worden gedood.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden