Hoe de wolf ons landschap zal veranderen

reportage | roofdier | Als de wolf zich in Nederland vestigt, kan dat grote gevolgen hebben voor de vegetatie. Vooral omdat zijn prooi, het edelhert, zich dan anders gaat gedragen.

Oké. Hier hangen we de pis op en aan die boom de allesreiniger. Tel jij even het aantal stappen? Dan plak ik alvast twee camera's vast. Volgens mij een prima locatie. Die zwijnendrol lijkt krakendvers."

Je moet van goeden huize komen wil je deze ochtend op de Veluwezoom het gesprek kunnen volgen. Ze praten vreemd en gedragen zich ook uiterst merkwaardig, deze man en vrouw met hun grote AH-tassen vol flesjes, tape, buisjes en camera's.

Met grote stappen lopen ze van boom naar boom, vullen steeds buisjes met gifgroene of diepzwarte vloeistof om deze vervolgens aan bomen te hangen. Camera's worden aan bomen gekleefd, de grond wordt betuurd en 'omgewoeld, verse drol en prenten' gemompeld.

Ze ogen merkwaardig en dóen ook iets vreemds. De twee onderzoeken het effect van iets dat er helemaal niet is. Het effect van wolven op het gedrag van edelherten, om precies te zijn.

De wolf is aanstaande. Na de eerste dwaler in het noorden van het land, verwachten experts op korte termijn nieuwe exemplaren in Nederland. De eerste wolven zullen nog zwervers zijn, maar met een paar jaar zijn de eerste echte roedels te verwachten. "En dan wordt het leuk. Vanaf dat moment drukken de wolven hun stempel. Niet zozeer op het aantal edelherten als wel op de vegetatie. Althans zo vermoeden we. Dat is ook precies wat we onderzoeken", zegt de man, Chris Smit, onderzoeker plant-dier-relaties aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Hij vervolgt: "De idee is dat de edelherten - die nu eenmaal de belangrijkste prooidieren voor de wolf zijn - door de aanwezigheid van de wolf veel waakzamer zullen worden. Ze zullen veel vaker opkijken en zich verplaatsen. Dat gaat ten koste van de foerageertijd; scheelt makkelijk 20 tot 30 procent. Althans, dat zien we in Polen. Daar komen in het Bialowieza-woud immers nog wolven én edelherten voor", zegt Smit terwijl hij de AH-zakken even resoluut opzij schuift en op een boomstronk plaatsneemt."

Slang

Nederland moet het vooralsnog zonder wolven stellen, dus moeten de onderzoekers - om de invloed van de wolf op het gedrag van edelherten te onderzoeken - de nodige kunstgrepen toepassen. Langs de wissels, de vaste paden waarover het wild het bos in en uit loopt, hangt Smit daarom samen met studente Marjanne Havinga buisjes met wolvenurine op - voor 35 euro per liter te koop bij de predatorpeestore, wolvenurine wordt verkocht in de VS om bijvoorbeeld beren of wezels te weren.

Op de Veluwe plaatsen de onderzoekers bij elk buisje op standaardafstanden twee camera's om het gedrag vast te leggen. Ter controle hangen er ook buisjes met gifgroene, nogal ruikende allesreiniger en buisjes met water, beide ook voorzien van cameravallen. "De vraag is namelijk of, áls de edelherten op de pislucht reageren, ze dit doen omdat ze de geur van wolf herkennen, dan wel omdat de geur gewoon onbekend is. Als het de onbekendheid is, zullen ze ook op de lucht van allesreiniger reageren. Het water dient ter controle."

De wolf is in Nederland al sinds 1879 uitgestorven. De huidige generatie edelherten heeft dus nog nooit wolf geroken, maar kent wellicht nog een aangeboren, evolutionaire angst. Zoals veel mensen nog aangeboren bang zijn voor slangen. "Razend interessant."

Mijden

Als de edelherten de wolvengeur herkennen en de wolf komt echt, dan zullen ze de plekken waar wolven leven gaan mijden. Vooral in lente en zomer kan dat tot effect op de vegetatie leiden, verwacht de ecoloog. In dat groeizame seizoen, de tijd waarin er jongen zijn, houden de roedels zich namelijk op in een kerngebied. "De veronderstelling is dat edelherten die kerngebieden zullen mijden, waardoor daar verjonging van bomen en struiken op kan treden. Dat blijft nu uit omdat het jonge groen steeds weg wordt gegeten. Om te zien of ons idee klopt, doen we synchroon onderzoek in het Bialowieza-woud in Polen."

In dat Poolse woud staan enorme, majestueuze eiken die echter nauwelijks verjongen. Jonge eik is smakelijk en het aantal edelherten en andere herbivoren groot. Het woud is echter een 'oerwoud' waar omgevallen bomen blijven liggen en binnen de takkenkrans daarvan lukt het jonge eiken, essen en esdoorns soms om op te schieten. De edelherten kunnen er immers niet bij, zo lijkt de voor de handliggende conclusie te zijn. De ecoloog, terwijl hij maar weer eens een buisje met urine vult en de student aangeeft: "Maar de takken en stammen zijn voor wolven ook puike plekken om zich achter te verschuilen. Edelherten weten dat. Mijden ze die plekken daarom of blijven ze van de jonge boompjes simpelweg af omdat ze er niet of moeilijk bij kunnen?"

Wolf en stam

Om antwoord hierop te krijgen zijn in Polen in vier proefopstellingen jonge, bij herbivoren geliefde soorten bomen aangeplant. Twee aanplanten middenin een kerngebied van wolven waarvan één beschermd door takken en stammen en een niet, en twee aanplanten buiten wolvengebied, ook weer met en zonder takken. De proef loopt nog, maar een voorlopige uitkomst tekent zich al wel af: de wolf heeft meer invloed dan de takken. Als er geen wolven zijn, vreten de edelherten gewoon ook de aanplant die 'beschermd is' door takken en stammen. Binnen het wolvengebied echter niet. De angst dat er achter het hout een wolf verscholen is, wint het in dat geval van de honger. "Een leuke uitkomst. Het maakt het nóg spannender om te zien hoe de komst van de wolf in werkelijkheid uit zal pakken. Maar ja. Zover is het nog niet."

Natuurbeheer

Het onderzoek is voor natuurbeheerders van belang. Als inderdaad takkenhopen en wolven het gedrag van edelherten - en daarmee vermoedelijk ook van andere herbivoren - sterk sturen, hebben natuurbeheerders een handvat om de begrazing en daarmee de bosontwikkeling en verjonging te sturen. De studie maakt bovendien duidelijk wat van de wolf valt te verwachten en hoe hierop te anticiperen. Ecoloog Smit: "Hier op de Veluwe, zou een flinke roedel wolven er voor kunnen zorgen dat in een monotoon grovedennenbos langzamerhand verandert in een beuken-eiken-bos. Nu lukt het de beuken en eiken niet uit te groeien omdat ze veel te lekker zijn." Natuurmonumenten juicht het onderzoek toe. Faunaman Michiel van der Weide van Natuurmonumenten: "Wij zien de wolf als een mooie verrijking en willen graag leren wat het dier teweeg gaat brengen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden