Hoe de wereld in 1983 ontsnapte aan een kernoorlog

Rusland test de paraatheid van zijn troepen nu Navo-strijdkrachten oefenen aan de grenzen. In 1983 was Moskou niet alleen woedend over een generale repetitie van het westers bondgenootschap maar ook doodsbenauwd. Met alle gevolgen van dien.

Niet alleen de huidige Navo-oefeningen zelf stuiten Moskou tegen de borst. Ook het moment, precies 75 jaar na de Duitse inval in de Sovjet-Unie, wordt beschouwd als een provocatie.

Het trauma van toen zit diep. De Grote Vaderlandse Oorlog werd uiteindelijk wel gewonnen, maar kostte zo'n 25 miljoen Sovjetburgers het leven. Dit nooit meer, werd een leidraad in het Kremlin. Zo is het nu, zo was het nog sterker in 1983, met leiders die zelf nog herinneringen hadden aan de verschrikkingen van 1941-1945.

Bovendien beleefde de Koude Oorlog zijn kilste ogenblikken. Sovjet-leider Joeri Andropov vreesde het ergste. Zo zwak als de gezondheid was van de oud-KGB-chef die Leonid Brezjnev een jaar eerder was opgevolgd, zo sterk geloofde hij in de boze bedoelingen van de Amerikanen.

Veel voedde dat jaar de paranoia van de Sovjets. De Navo begon met plaatsing van Pershings, kruisraketten die binnen tien minuten het Warschaupact konden bereiken. De Amerikaanse president Ronald Reagan hield toespraken vol oorlogsretoriek. Hij voorspelde dat 'vrijheid en democratie marxisme en leninisme op de mestvaalt van de geschiedenis zullen doen belanden'. Hij noemde de USSR 'een rijk van het kwaad'. Kort daarna kondigde hij de ontwikkeling van het Strategic Defense Initiative (SDI) aan, een project dat beter bekend werd onder de naam 'Star Wars'. De VS wilden zich met het geplande ruimteschild verdedigen. Moskou zag het anders: eenmaal beschermd tegen aanvallen zou niets de Amerikanen meer weerhouden van nucleair toeslaan.

In het Witte Huis kreeg Reagan dat najaar een privé-viewing van 'The day after', de film van tv-zender ABC over de gevolgen van een nucleaire aanval op de VS. De president was diep onder de indruk. Juist in die dagen besprak hij ook de scenario's voor een kernoorlog met deskundigen uit de politiek en de krijgsmacht. In het gunstigste geval zouden 150 miljoen Amerikanen het leven laten. Reagan vond het verbijsterend dat sommigen het bij zulke cijfers nog hadden over het winnen van een nucleair conflict. Een van zijn reacties was het opdracht geven om de inspanningen voor SDI te verhogen. Hij deed het omdat hij een armageddon wilde voorkomen. De Sovjets zagen het als een signaal dat hij daar juist op uit was.

Het wemelde ondertussen van de gebeurtenissen die de spanning verder opvoerden. Op 1 september dachten de Sovjets een spionagevliegtuig uit de lucht te schieten. Het bleek een Zuid-Koreaans passagierstoestel met 269 inzittenden. Hoe zou het Westen daarop reageren? Op 26 september ontsnapte de wereld aan een ramp. Het waarschuwingssysteem van de Sovjets maakte die dag melding van de lancering van vijf intercontinentale raketten vanuit de VS. De dienstdoende officier besloot op eigen houtje het te beschouwen als loos alarm. Terecht, bleek later. Een satelliet had de reflectie van zonlicht op hoge bewolking geïnterpreteerd als een lancering.

Begin november gingen binnen de Navo allerlei berichten heen en weer over een nucleaire aanval. "Exercise, exercise, exercise", stond er steeds boven. Het ging per slot van rekening om een oefening. 'Able Archer 83' moest kijken hoe goed de communicatie functioneerde als het er op aankwam. De Sovjet-Unie vertrouwde het niet en bracht wapens en troepen in de hoogste staat van paraatheid. Vingers zweefden als het ware boven de knop. Het liep goed af, ook omdat Reagan afzag van deelname aan de oefening.

Kort daarna werd dankzij een Russische mol van de Britten duidelijk hoe dichtbij een verwoestende oorlog de wereld was geweest. Volgens sommige historici droeg het bij aan het streven naar dialoog tussen Oost en West dat daarna snel terrein won.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden