Reportage

Hoe de refo's uit Rotterdam verdwijnen

Beeld Werry Crone

Geloofsgrond | Hoe beïnvloeden een plek en het geloof op die locatie elkaar? Trouw onderzoekt die vraag deze zomer en reist het land door. Vandaag: de leegloop van de Boezemsingelkerk in Rotterdam.

Och", zegt mevrouw Seip (91), "Wat is er toch een hoop veranderd, hè?" Ze zit in haar leunstoel, een bijbel binnen handbereik, in Rehoboth, een serviceflat voor reformatorische christenen in Rotterdam Alexander.


Mevrouw Seip weet nog dat ze zo'n dorst had door de hitte van de bombardementen in de straat. En de moeilijke jaren na de oorlog. Er was geen telefoon, geen radio, geen tv. "Niets dan rust. Maar we verveelden ons nooit: we hadden altijd iets in onze handen - kousjes stoppen, knoopjes aanzetten." Op het gezelschapsspel mens-erger-je-niet gold een verbod. "Dat was volgens de dominee een kansspel: spelen met Gods voorzienigheid. Het is meer geluk dan wijsheid."


Ze vertelt verder: "De zwartekousenkerk, zo noemden ze ons." Mevrouw Seip heeft ze zelf nooit gedragen. Dat vond ze niet nodig. "Hoe zei de dominee het ook alweer? Onder een hoogmoedig kleed kan nooit een nederig hart schuilgaan. Maar onder een eenvoudig kleed kan óók een hoogmoedig hart schuilgaan."


Ze gingen naar de Boezemsingelkerk, in Crooswijk, waar de beroemde dominee G.H. Kersten stond. Hij is een van de grondleggers van de Gereformeerde Gemeenten, die vandaag de dag landelijk meer dan honderdduizend leden telt, en hij richtte ook de Staatkundig Gereformeerde Partij (SGP) op.


Het boek 'Zijn vuur- en haardstede' van oud-gemeentelid Jaap Mastenbroek beschrijft de geschiedenis van de kerk tot in detail. Zo is te lezen hoe de kerkenraad mannen berispt om het dragen van een snor, vrouwen om het dragen van lippenstift, en vele malen gezinnen moet 'vermanen' om de tv, 'de kijkkast van de duivel', het huis uit te doen. De auteur beschrijft ook de komst van dominee Kersten naar Rotterdam. "De Heere zond hem eens naar onze gemeente als weleer de apostel Paulus naar de havenstad Korinthe met deze woorden: 'want Ik heb veel volks in deze stad'."


'De Boezem' of 'de Moederkerk' noemt mevrouw Seip de kerk waar ze meer dan vijftig jaar naar toeging. Met 1850 zitplaatsen was het een van de grootste kerken van Nederland.


Nu telt de Boezemsingelkerk nog 104 leden, waarvan een deel te oud is om nog naar de kerk te gaan. "Heel verdrietig", knikt Seip. "Tjokvol was het. Ik heb nog weleens op het trapje van de preekstoel gezeten." Om enige orde in de chaos te scheppen, werden de plaatsen in de banken destijds verhuurd. "Anders was het niet te doen."


Landelijk krimpen de bevindelijk-gereformeerde kerken niet. Op de biblebelt verandert weinig: de streek ligt er al zo'n honderd jaar hetzelfde bij. Het enige wat sinds 1960 is veranderd, is dat refo's een voor een uit de grote steden zijn verdwenen. Volgens sociaal-econoom Jan Rouwendal van de Vrije Universiteit, die het verhuisgedrag van refo's bestudeerde, komt dat onder meer door het toegenomen autobezit. Met een auto kon je plots op afstand van het werk gaan wonen. Zo begon vanaf de jaren zestig de suburbanisatie. "Refo's vormen daar geen uitzondering op", zei Rouwendal hierover in het Reformatorisch Dagblad. "In veel opzichten zijn zij gewone Nederlanders."


Vrijstaand huis


Intussen vestigden migrantengezinnen zich vooral in de steden. Volgens mevrouw Seip boterde het niet zo tussen de refo's en de nieuwe inwoners van de wijk. "De buurt ging achteruit. Ze kwamen veelal uit de bergen, waren niet gewend om naar het toilet te gaan. Dan lieten ze de voordeur openstaan, en hun behoeften deden ze gewoon in de kelder. Ja, dat róók je. Heel vervelend." Ook bij het geloof van de nieuwkomers heeft ze twijfels. "Ik geloof ook dat we nog wat gaan beleven als de islam hier aan de dag komt. Zij hebben een hekel aan christenen, hè?"


Mevrouw Seip heeft haar zeven kinderen uit Rotterdam zien vertrekken: ze wonen in Dordrecht, Ridderkerk, Oud-Beijerland, allemaal in kleinere plaatsen of dorpen met een overwegend orthodox-christelijke bevolking. "De stad trok niet meer: een vrijstaand huis vind je hier niet."


In het jaar 1961 zijn er verschillende inbraken in de kerk, is te lezen in 'Zijn vuur- en haardstede'. Om de kerk komt een metershoog hek met ijzeren punten. En in 1973 vraagt een jonge vrouw of de catechisatie vervroegd kan worden omdat ze bang is op straat. De woningschaarste en het vertrek van kerkleden is onderwerp van gesprek op de vergadering van de kerkenraad. "Huisjes onder huurwaarde met 'overname' van afgedankte derdehands inventaris tegen prijzen die haaks staan op het achtste gebod, inwoning bij ouders of schoonouders met alle gebrek aan privacy van dien, en meer van dit soort toestanden zijn directe aanleidingen voor het begin van een kalm ingezette, maar al spoedig tot een grootscheeps uitgroeiende exodus."


Als er vanuit de Boezemsingelkerk een gemeente wordt opgezet in Rotterdam Alexanderpolder, is dat 'een geduchte aderlating', maar is er ook blijdschap over de nieuwe kerk die is gesticht. Ze zien het aankomen. "Het is menselijk om te tellen", schrijft Mastenbroek, "maar Gods Woord leert duidelijk, dat tellen doorgaans vértellen, misrekenen betekent."


Ali Baba


Bij slagerij Haak, die sinds 1896 op de Crooswijkseweg zit, om de hoek bij de Boezemsingelkerk, is de stemming ook niet zo vrolijk. Sander Haak (39), de vijfde generatie in het familiebedrijf, is op zoek naar een andere locatie, waar hij als kwaliteitsslager meer klandizie kan vinden. Hij heeft de 'Hollandse winkeltjes' om hem heen zien verdwijnen. Naast hem op de gevels: 'supermarkt Ali Baba', 'Al Turki'. "De mensen uit de buurt komen niet bij mij. Turkse winkels trekken Turkse mensen, zo werkt dat nu eenmaal." Hij snijdt een plak koeientiet af, een lokale delicatesse. Hij weet nog dat er refo's in de buurt woonden. "Je haalde ze er wel uit. Mensen hier uit de buurt zijn nogal volks: leggings, housebroeken. Mensen die netjes gekleed gaan, ja, die vallen op."


De slager heeft de cijfers aan zijn kant. Rotterdam is de armste stad van Nederland, en Crooswijk is, op de Afrikaanderwijk na, de armste wijk. "Niet alleen refo's zijn hier weggetrokken. Dat geldt voor alle Hollanders. Het is hier enorm verslechterd." Hij wijst naar een groep hangjongeren aan de overkant van de straat. "Ik heb hier al veel meegemaakt. Soms is het net een film. Dan wordt er weer een dealer klem- gereden. Vorige week was er een liquidatie hier uit de buurt bij 'Opsporing Verzocht'."


Wreek uzelve niet


Sherin Subhani (42) wil net de hond gaan uitlaten. Ze woont in een zijstraat van de groene en mooi onderhouden Boezemsingel. Dat de kerk leegloopt, begrijpt ze wel. "Ik maak origamispulletjes en wilde eens kijken of ik die daar op een kerstmarkt kon slijten. Maar ze hebben niet eens een website. Heel ontoegankelijk." Haar vriend Willem Ente (55) kamt intussen het haar van de hond. "Dat is denk ik ook een deel van het verhaal. Het zijn op zichzelf gerichte mensen."


Aanvankelijk wilde Subhani hier niet wonen. "De buurt heeft een slechte naam. Maar dit stukje is hartstikke leuk. Ja, je hebt achenebbisj stukjes, armoedig. Ik zit hier nu goed. Maar het is nog steeds zo: mensen die het geld hebben, trekken weg."


Wat er met het kerkgebouw gebeurt als de ledentallen nog verder teruglopen? Mevrouw Seip weet het niet. "Maar het gaat niet om het gebouw. Het gaat om het Woord van God."


Dat wil ze, als kerkganger van dominee Kersten, iedereen op het hart drukken. "Het meest van al herinner ik me de waarschuwingen uit zijn preken. Hij vertelde eens over een meisje dat iedere zaterdag laat thuis kwam. Dan was het al zondag."


Mevrouw Seip neemt een slok thee. "Weet je, nu is dat misschien anders, maar dat was toen zo ontzettend erg. Haar vader heeft het meisje er eerst zacht op gewezen. Toch ging ze er mee door, en op een keer was hij zo boos, dat hij een stoel oppakte. Maar je zal het niet geloven: terwijl hij dat doet, hoort hij een stem. Een tekst uit de Bijbel: 'Wreek uzelve niet, ik zal het vergelden'. Die avond gaat hij nog bij haar kijken, en vindt haar in bed. Dood."


Ze schraapt haar keel. "Ach, je kan er zo makkelijk over praten. Maar als de ernst er nou eens van gevoeld werd."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden