Hoe de politie in 100 jaar professioneel werd

De beroemde en beruchte Stapel en De Koning, Leerboek voor de Politie, bestaat 100 jaar. De geschiedenis van de ’politionele Dikke Van Dale’ laat zien hoe de amateuristische diender zich heeft ontwikkeld tot een professional.

Huize Cornelisse in de jaren zestig van de vorige eeuw. In de achterkamer scheurt grootvader Klaas Cornelisse (1886-1968) pagina’s uit de Stapel en De Koning. Van 1914 tot 1936 was hij commissaris van Hellevoetsluis en korpschef van het eiland Voorne en Putten. Kandidaat agenten namen zoals dat destijds gebruikelijk was privéles bij hem. Het leerboek was de Stapel en De Koning.

Daar – achter de schuifdeuren – schoonde hij het inmiddels losbladige leerboek van zijn zoon Gerrit Cornelisse, van 1945 tot 1979 in de korpsleiding van Leiden. De wetgeving nam dermate toe dat er een losbladig systeem werd uitgegeven. Het vervangen van wetgeving met uitleg door nieuwe aanvullingen zag opa Klaas als een mooie gelegenheid om bij te blijven. En van eigen commentaar te voorzien in de trant van „Ze zijn gek geworden in Den Haag” tot „Heel goed, eindelijk het licht gezien.”

De commissarissen P. Stapel en J.J.A. de Koning zagen begin vorige eeuw dat politiemannen wetskennis moesten aanleren en ook wegwijs gemaakt moesten worden hoe een agent daarmee om diende te gaan. Tot dan toe was het meestal voldoende een goed gesprek te voeren met de burgermeester. Een tijdje meelopen met een ervaren collega zat er vaak ook bij. Een proces-verbaal schrijven konden de meeste dienders niet. Stapel – ambtsvoorganger van Klaas Cornelisse – richtte daarom in Hellevoetsluis zelf een agentenschooltje op. De Koning zette in dezelfde tijd de Model Politievakschool op in Hilversum, de plaats waar hij commissaris was. De twee realiseerden zich dat bij een opleiding een boek hoorde, zodat alle agenten in Nederland voortaan dezelfde kennis zouden hebben. Dat zou ook willekeur kunnen tegengaan en het politievak op een hoger peil kunnen brengen.

De overheid zag niet veel in het initiatief. Hoe meer opleiding, des te hoger de beloning en daar zaten ’Den Haag’ en de gemeenten niet op te wachten. Het eerste Leerboek verscheen dan ook in eigen beheer. In 1917 waren er al drie drukken verschenen. Dat betekende dat er in den lande zo’n 12.000 exemplaren waren afgezet.

Nog steeds is de Stapel en De Koning leerboek en naslagwerk. Docent Recherchekunde aan de Politieacademie en redacteur van Stapel en De Koning, Henny Grolman: „Je hebt een wetstekst of een regel die wordt uitgelegd. Daarna worden er voorbeelden gegeven hoe je goed handelt en welke fouten je kunt maken. De inhoud geeft theorie en praktische uitwerking.” Daarom wordt Stapel en De Koning ook gebruikt door belangstellenden van buiten de politie, zoals advocaten, rechters en journalisten. Grolman geeft een voorbeeld. De confrontatie is een aansprekend onderdeel van een rechercheonderzoek. „Daar zijn regels voor. De confrontatie in persoon – zo’n rijtje mensen dat vanachter een ruit bekeken kan worden – is aan strenge regels gebonden. Ook de vraagstelling is afgemeten. Anders leidt die naar een bepaalde persoon. Hou je je niet aan die regels, dan kun je later in de rechtszaal een probleem krijgen. Daarom staan er in Stapel en De Koning procedures, checklists en draaiboeken.”

De wetgeving is vanaf 1904 met tientallen regels per jaar aangevuld. Met bijbehorende waarborgen voor de burgers. De redactie is navenant uitgedijd. De Stapel en De Koning zorgt nog steeds voor houvast voor de (aanstaande) rechtshandhaver. De papieren vorm loopt op zijn laatste benen, er wordt niet meer gescheurd maar gesurfd in de Stapel en De Koning, nu op het Kennisnet van de Politie.

Wat hetzelfde bleef is dat critici als Klaas Cornelisse nog steeds kunnen denken dat de aanwijzingen ’Stapel en Besjokke’ zijn en ze ’naar eigen bevind van zaken handelen’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden