Hoe de paus niet naar Nederland kwam

Opeens zong het rond: paus Franciscus zou naar Nederland willen komen. Maar hij kwam niet, door toedoen van kardinaal Eijk.

Het jaar 2014 is slecht begonnen voor de Nederlandse katholieke kerk. Kardinaal Wim Eijk kreeg ruzie met prominente protestanten over vervloekingen van zo'n 450 jaar oud en het plan om paus Franciscus naar Amsterdam te halen liep uit op een anticlimax.

Naar nu blijkt heeft kardinaal Eijk, de aartsbisschop van Utrecht, een belangrijke rol gespeeld bij het niet laten doorgaan van dit pausbezoek. Hij heeft er zich nooit hard voor willen maken, liet kansen lopen de paus uit te nodigen en stelde zijn collega-bisschoppen op de beslissende vergadering voor een voldongen feit: het pausbezoek was voorlopig van de baan. Verder praten had geen zin meer. En dat terwijl er al een conceptprogramma klaar lag, de burgerlijke autoriteiten het zagen zitten en er geld was gevonden om het een en ander financieel mogelijk te maken.

Privé-audiëntie
In juli 2013 is bisschop Jos Punt van Haarlem-Amsterdam voor zaken in Rome. Hij logeert - zoals altijd wanneer hij de Eeuwige Stad bezoekt - in het Casa Santa Marta in het Vaticaan. Daar woont ook Franciscus sinds zijn verkiezing tot paus. Bisschoppen die tijdelijk met de paus onder één dak wonen worden vriendelijk uitgenodigd om 's ochtends om zeven uur de mis samen met hem te vieren. Dat doet bisschop Punt en hij krijgt de paus zelfs te spreken. Of er niet een privé-audiëntie in zit? "Geen probleem", zegt Franciscus. "Schrijf maar een brief aan mijn secretaris." Dat doet Punt, en in die brief vraagt hij de paus of hij er iets voor zou voelen om een bezoek aan Amsterdam te brengen.

Het antwoord uit Rome laat niet lang op zich wachten en bevat goed nieuws: Punt krijgt zijn audiëntie en wel op donderdag 5 september, als de bisdomleiding toch al in Rome is. Samen met hulpbisschop Jan Hendriks en kanselier Eric Fennis praat de bisschop die dag ruim veertig minuten met de paus. Een groot deel van dat gesprek gaat over een eventueel bezoek van Franciscus aan Amsterdam. De paus lijkt enthousiast, maar zegt een officiële uitnodiging van de bisschoppenconferentie af te wachten.

Al brainstormend komt er zelfs zoiets als een programma op tafel: het zou een eendaags bezoek worden, waarbij de paus 's ochtends zou worden ingevlogen. Na een ontmoeting met de autoriteiten zou er in de Amsterdam Arena een gebedsviering volgen. Geen eucharistieviering dus, zodat er geen gedoe zou ontstaan wie er in het voetbalstadion wel of niet te communie zou mogen. In de middag zou de paus een liefdadigheidsproject in de hoofdstad bezoeken, bijvoorbeeld het drugspastoraat of de Kruispost, een medische voorziening voor daklozen en illegalen op de Wallen. Het bezoek zou worden afgesloten met een besloten eucharistieviering met de bisschoppen in de Nicolaasbasiliek, tegenover het Centraal Station. Dezelfde avond nog zou Franciscus weer naar Rome terugvliegen.

Het gezelschap uit Haarlem is opgetogen als ze bij de paus vandaan komen. Niet alleen zijn ze onder de indruk van Franciscus, maar dat bezoek van de paus aan Amsterdam zou er best nog wel eens van kunnen komen. Punt besluit het in de eerstvolgende bisschoppenvergadering aan zijn collega's voor te leggen. Zij weten nog niets van zijn grote plan.

Kringgesprek
De andere bisschoppen reageren gereserveerd, met uitzondering van de Limburgse bisschoppen Wiertz en De Jong.

Kardinaal Eijk, de voorzitter van de bisschoppenconferentie, ziet allerlei bezwaren. Zo is hij bang dat de opkomst toch tegenvalt en hij ziet al een halflege Arena voor zich. Bovendien vindt hij dat Punt voor zijn beurt heeft gesproken. Het is niet aan de bisschop van Haarlem om de paus uit te nodigen. Dat moet Eijk als voorzitter van de conferentie doen.

De kardinaal krijgt hierin bijval van verschillende andere bisschoppen, onder wie bisschop Antoon Hurkmans van Den Bosch. En waarom zou Franciscus alleen maar Amsterdam bezoeken?

Nadat Punt de kans heeft gekregen een en ander toe te lichten, bedaren de gemoederen, zeker nadat hij heeft gezegd dat zijn bisdom ervoor zorgt dat het bezoek financieel gedekt is. Misschien is het toch niet zo'n gek idee, denken verschillende bisschoppen. Anderen, onder wie Eijk, blijven het idee afwijzen. De bisschoppen besluiten er later over door te praten. Misschien dat tijdens het gezamenlijke ad limina-bezoek van de bisschoppen aan de paus, in december, knopen kunnen worden doorgehakt.

Het bisdom Haarlem-Amsterdam polst ondertussen informeel de bevoegde autoriteiten. Burgemeester Van der Laan van Amsterdam ziet een pausbezoek aan zijn stad wel zitten en laat weten dat hij voor de veiligheid van Franciscus kan instaan. De Nederlandse regering laat weten dat als er een uitnodiging aan de paus zou uitgaan, zij daarmee van harte zou instemmen.

Tijdens het ad limina-bezoek in Rome gebeurt er evenwel niets rond een eventueel bezoek van paus Franciscus aan ons land. Voorstanders van het bezoek hoopten van tevoren dat kardinaal Eijk de kwestie zou aansnijden tijdens de ontmoeting van de bisschoppen met de paus.

Tijdens het inmiddels vermaard geworden kringgesprek van de Nederlandse bisschoppen met de paus vertelt bisschop Wiertz van Roermond aan Franciscus hoe populair de kerkvorst is in Nederland. De paus antwoordt: "Maak er gebruik van!" Dit is het moment, denken een paar bisschoppen tegelijkertijd. Maar de aartsbisschop van Utrecht houdt zijn mond.

Half december blikt bisschop Punt in een brief aan de gelovigen van het bisdom Haarlem-Amsterdam terug op het ad limina-bezoek. Hij meldt en passant dat de paus zeer geïnteresseerd is in een bezoek aan Nederland.

De voorlichter van de Nederlandse bisschoppenconferentie meldt in een reactie dat berichten over een eventueel pausbezoek aan ons land 'prematuur' zijn. De bisschoppen zullen er in hun volgende vergadering, op maandag 13 januari, verder over praten.

Teleurgesteld
De vrijdag ervoor heeft kardinaal Eijk in Rome een privéontmoeting met paus Franciscus. De audiëntie is door Eijk zelf aangevraagd. Over de inhoud wordt niets bekendgemaakt. Hans Zuijdwijk, rechterhand van de aartsbisschop, laat aan rkk.nl (de website van de bisschoppelijke omroep) weten dat er niet over het pausbezoek is gesproken en dat de kardinaal ook niet op het matje is geroepen, zoals her en der wordt gespeculeerd. 'Allemaal niet waar', zegt hij. Waar Eijk en de paus dan wel over gesproken hebben, wil hij niet zeggen. Volgens een andere bron rond de bisschoppen is een bezoek aan Nederland niet besproken tussen kardinaal Eijk en paus Franciscus.

De bisschoppen beginnen hun maandelijkse vergadering zoals gebruikelijk met de ingekomen stukken, een agendapunt dat altijd veel tijd in beslag neemt.

Als de bisschoppen eindelijk bij het pausbezoek zijn aangeland, zegt kardinaal Eijk, nog voordat iemand al iets heeft kunnen zeggen: "De Heilige Vader en ik hebben besloten dat het niet door kan gaan." Volgens sommige bronnen heeft hij op dat moment een persbericht van gelijke strekking al bij zich.

Vervolgens wijst de kardinaal bisschop Punt nogmaals terecht omdat hij voor zijn beurt gesproken heeft. Verdere discussie is niet nodig, volgens de kardinaal. Een pausbezoek aan Nederland is voorlopig van de baan.

Bij sommige bisschoppen valt de mond open van verbazing. Zij kennen Eijk als een eigenzinnig bestuurder die binnen de conferentie alles onder controle wil houden, maar dit gaat wel heel ver. Heeft Eijk er dan toch met de paus tijdens zijn privé-audiëntie over gesproken?

Aan het eind van die middag gaat het door de kardinaal voorbereide persbericht - in aangepaste vorm - de deur uit en weet ook de rest van Nederland dat Franciscus niet naar onze hoofdstad komt. 'De mogelijkheden voor een bezoek zijn recent in overleg met de Heilige Vader nader afgetast', staat er. 'De paus heeft te kennen gegeven de komende periode op bezoek te gaan naar het Heilig Land en enkele andere landen.'

Het Katholiek Nieuwsblad meldt een paar dagen later dat Jos Punt en zijn medewerkers in het bisdom Haarlem-Amsterdam 'zeer verbaasd en teleurgesteld' zijn. Een ingewijde die de bisschop goed kent, denkt dat Punt het er niet bij laat zitten. "Die gaat het gewoon nog een keer proberen."

Groepsfoto van de voltallige Nederlandse bisschoppenconferentie voor de Sint-Pietersbasiliek tijdens het vijfdaagse ad limina-bezoek aan Rome in december. Met baard bisschop Jos Punt, met rode sjerp kardinaal Wim Eijk. De laatste had begin januari nog een privé-ontmoeting met de paus.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden