Hoe de oorlog in Oekraïne kan uitmonden in een chemische ramp

Het afvalreservoir van de naftaleenfabriek, even buiten Novgorodske, dat bestaat uit twee meren gevuld met vloeibaar gif.Beeld michiel driebergen

Terwijl het leger en pro-Russische rebellen doorvechten, blijft de chemische industrie in Oost-Oekraïne gewoon draaien. Experts waarschuwen voor een milieudrama.

Een penetrante geur kiert door de portieren van de Lada, die onverdroten door de sneeuw ploegt. Te midden van de 'terrikons', zoals de typische bulten mijngruis in de Oost-Oekraïense provincie Donbas worden genoemd, doemen de schoorstenen van Novgorodske op, een stadje dat gedomineerd wordt door een reusachtige chemische fabriek, die nog steeds functioneert, hoewel het front slechts drie kilometer verderop is.

Binnen, in een van de machinekamers, klinkt een oorverdovend gesuis. Elke minuut rolt er ratelend een brok naftaleen van de lopende band; het zijn witte tabletten van een halve meter dwarsdoorsnee. Naftaleen wordt gewonnen uit steenkoolteer en gebruikt voor de fabricage van onder meer oplosmiddel en mottenballen. Het is een trots industrieel product van de Donbas, dat wordt geëxporteerd. Maar het is ook zeer giftig spul.

"Ik slaap al vier jaar slecht", zegt fabrieksdirecteur Jevgen Didoes, die een rondleiding verzorgt over het terrein. De beschietingen, die vooral 's nachts plaatsvinden, baren hem zorgen. Er landde al eens een anti-tankraket op twintig meter van zijn fabriek. "We werken hier met zeer brandbaar materiaal."

De Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) waarschuwde afgelopen week opnieuw voor een chemische ramp in Oost-Oekraïne. "Het risico neemt toe dat er een incident plaatsvindt waarna alles uit de hand loopt", aldus de secretaris-generaal van de OVSE, Thomas Greminger.

'Fabriek is onze levensader'

De strijd wordt uitgevochten tussen het Oekraïense leger en door Rusland gesteunde milities, die een deel van de Donbas onder controle hebben. Die regio is het belangrijkste industriegebied van het land. De frontlinie slingert over een lengte van 450 kilometer langs verouderde steenkoolmijnen, chemische bedrijven en energiecentrales.

De fabriek in Novgorodske werd een eeuw geleden gesticht door Duitse kolonisten. Zij doopten het stadje 'New York'; Novgorodske is de Russische vertaling daarvan. De fabriek draait weliswaar op halve kracht, omdat de aanvoer van steenkool deels is gestopt. Maar een bestaan zonder functionerende industrie kan niemand zich voorstellen.

Tekst loopt door onder de afbeelding

Beeld michiel driebergen

"De fabriek is onze levensader", zegt Lilia Vasilenko, die vanuit haar huisje een panoramisch zicht heeft op de schoorstenen. De fabriek biedt werk aan ruim zeshonderd mensen en is daarmee de enige economische troef van Novgorodske. "In de Donbas heb je kolenmijnen en fabrieken, meer is er niet", aldus Lilia, die lerares is op de basisschool.

De gezondheidsproblemen nemen de inwoners op de koop toe. Lilia's vader Oleg, een gepensioneerde mijnwerker uit een stadje verderop, verhaalt over de buren en zijn schoonvader die overleden aan kanker, wat hier bijna regel is. Nu is het ook nog oorlog. "Mijn jongste zoontje weet van niets", zegt Lilia over de rondkruipende eenjarige. "Maar mijn oudste van zes begrijpt het gevaar. 'Mam, ik ben bang', zegt hij als we in de achterkamer schuilen voor het schieten. Een klein brokje naftaleen ruik je van ver. Als de fabriek ontploft zijn we er allemaal geweest."

Afvalreservoir

Toch is een bom op de fabriek niet de voornaamste zorg van directeur Jevgen Didoes. Een veel groter gevaar is het afvalreservoir van zijn bedrijf, dat zich even buiten Novgorodske bevindt, op enkele honderden meters van de stellingen van het leger. Dat depot bestaat uit twee meren gevuld met respectievelijk 350.000 en 550.000 kubieke meter aan vloeibaar gif waar - onder normale omstandigheden - het afval gefilterd wordt.

De directeur toont foto's van een grote plas roestbruin en gitzwart water met een laag vreemd wit schuim erop, omringd door een afzetting van leem. "Als het depot gaat lekken is dat een ramp", aldus Didoes. De chemische stoffen zullen eerst het grondwater vervuilen en vervolgens in de Siverskyi Donets terechtkomen. Die rivier voorziet de provincie Donbas en een deel van Rusland van drinkwater, dat dan dus voor honderdduizenden mensen giftig wordt.

In december rapporteerde de Verenigde Naties drie jaar van achterstallig onderhoud voor de omheining, die bovendien beschadigd is door mortiervuur. De strijdende partijen spraken periodes van staakt-het-vuren af zodat medewerkers van de fabriek de wand zouden kunnen inspecteren. Maar die regeling is wankel, zegt Didoes. "Ik riskeer het leven van mijn personeel."

De ondercommandant van de Oekraïense legereenheid in Novgorodske, Sergiej Sergiejowitsj, heeft wel een verklaring waarom zijn stellingen zo pal voor het afvalreservoir liggen. "Als onze tegenstander de dam zou innemen kunnen we niets meer tegen ze beginnen. Er ligt immers gif opgeslagen. Op die manier krijgen ze het hele gebied onder controle."

Een bezoek aan het depot is onmogelijk, zegt hij. "Ik sta niet voor je veiligheid in."

Bedrijvigheid in Donbas

 De provincie Donbas is belangrijk voor de energievoorziening van Oekraïne. Er zijn steenkoolmijnen, een aantal energiecentrales en een paar fabrieken die werken met koolextracten zoals die in Novgorodske en die in Avdiivka. De Nederlandse vredesorganisatie Pax bracht recent de gevaarlijkste plekken in kaart. De steenkoolmijnen vormen een groot gevaar voor de kwaliteit van het drinkwater. Door de oorlog functioneren de waterpompen vaak niet meer, waardoor de mijnen vollopen met water. Daardoor kunnen chemische stoffen die gebruikt zijn voor de mijnbouw in het grond- en drinkwater terechtkomen

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden