Hoe de naam het lot van Macedonië kan bepalen - en het wordt echt spannend

Beeld AFP

Macedoniërs stemmen zondag of zij de naam van hun land willen veranderen in ruil voor meer internationale acceptatie. De uitkomst is verre van zeker.

Na een half uurtje haalt Kliment Naumov (34) zijn grootvader en zijn zesjarige dochter erbij om zijn punt te maken. "Bij zijn geboorte kreeg mijn opa verplicht een Servische achternaam, omdat Macedonië toen door Servië geannexeerd was. In de Tweede Wereldoorlog zat hij in militaire dienst onder de Bulgaren. Daarna werd hij een Joegoslaaf. 

Maar hij heeft mij gezegd dat hij zich altijd Macedoniër heeft gevoeld. Ik wil dat mijn dochter dat straks ook nog kan zeggen." De angst dat dat straks niet meer mag, is de belangrijkste reden dat Naumov zondag niet voor de verandering van de naam van zijn land zal stemmen.

Nipte meerderheid

Zondag staan de Macedoniërs voor de keus: moet hun land het voorvoegsel 'Noord' krijgen om op termijn toetreding tot de Navo en de Europese Unie mogelijk te maken? Na ruim een kwarteeuw ruziën en onderhandelen bereikte hun regering in juni een compromis met buurland Griekenland over de nieuwe naam. Als Skopje voortaan 'Noord' voor 'Macedonië' plaatst, belooft Athene op zijn beurt toetreding tot de EU en de Navo niet langer te blokkeren. Het is een keuze die de Macedoniërs zwaar valt. Het is lastig om af te gaan op de peilingen, vooral doordat een groot deel van het electoraat zijn keuze nog niet heeft gemaakt of niet bekend wil maken.

Kliment Naumov Beeld Thijs Kettenis

Grosso modo is de verwachting dat een nipte meerderheid ja zal stemmen, vooral dankzij overweldigende steun van de Albanese minderheid in het land. De uitslag is pas geldig als meer dan de helft van de kiesgerechtigden komt opdagen. Naumov, die promoveert aan de plaatselijke faculteit voor toerisme en daarnaast vakantiegangers rondleidt, is er nog niet uit. Hij stemt tegen of hij stemt niet - die tweede optie kiest hij mogelijk om te voorkomen dat zijn stem legitimiteit aan de uitslag geeft. 

"Mijn familie doet hetzelfde", vertelt hij in een café in het schilderachtige stadje Ohrid, dat aan het gelijknamige meer ligt en tamelijk populair is bij Nederlandse toeristen. Op bloembakken en reclamezuilen hebben tegenstanders met rode graffiti 'boycot' gespoten. "Macedonië voor altijd, nooit Noord. Anti-Griekenland", staat er op een muur naast het café gekalkt. "Maar ik heb ook vrienden die voor stemmen. De kwestie is zo gevoelig dat veel mensen er liever niet over praten. Het wordt echt spannend."

'Boycot', staat op een muur. Beeld Thijs Kettenis

Een kwarteeuw steggelen

Het conflict met Griekenland speelt sinds 1991, toen de toenmalige deelrepubliek Macedonië zich vreedzaam afscheidde van moederland Joegoslavië. Athene maakte meteen bezwaar tegen een zelfstandig land dat dezelfde naam droeg als een grote aanpalende regio in Noord-Griekenland. Macedonië en zijn geschiedenis uit de oudheid zijn Grieks, vindt Athene, en daar moeten de Slavische noorderburen met hun tengels van afblijven. Bovendien is Griekenland beducht op territoriale aspiraties van Skopje, bedoeld om het oude Macedonië bij elkaar te veroveren, een plan dat achtereenvolgende Macedonische regeringen categorisch ontkend hebben.

Voor veel buitenstaanders mag de discussie over de naam van een land een grandioze verspilling van tijd en energie lijken, maar de kemphanen voerden de strijd tot op het hoogste niveau op. Griekenland blokkeerde twee jaar lang toetreding tot de Verenigde Naties, totdat in 1993 de tijdelijke naam Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië overeengekomen werd. Er volgde nog een handelsboycot tot het land ook zijn vlag veranderde. Griekenland blokkeerde herhaaldelijk Macedonische toetredingspogingen tot de Europese Unie en de Navo, omdat het probleem met de naam nog steeds niet opgelost was.

Ook de inwoners van Macedonië krijgen te maken met weerstand als zij hun buurland bezoeken, bijvoorbeeld voor vakantie. Zo moeten ze aan de grens de landencode MK op hun nummerplaat afplakken en krijgen ze geen stempel in hun paspoort, omdat Griekenland het niet erkent. In plaats daarvan krijgen ze een visum op een apart vel papier.

Naumov: "Ik ben twee keer met mijn gezin in Griekenland op vakantie geweest. Als ik zei dat ik uit Macedonië kwam, zeiden ze: 'Ah je bedoelt Skopje'." De Grieken gebruiken in het dagelijks leven de naam van de hoofdstad voor het hele land. "Kom op zeg, ik ben te gast en betaal! Na twee keer vond ik het genoeg, ik ga daar niet meer heen."

Alexander de Grote

Maar ook Macedonië werd op zijn beurt steeds radicaler. De belangrijkste snelweg en het vliegveld van Skopje kregen de naam van Alexander de Grote. Skopje kwam vol te staan met standbeelden uit de oudheid, en in communistische stijl gebouwde blokkendozen kregen façades met versierde zuilen en friezen. Pas nu er in beide landen tegelijkertijd minder nationalistische regeringen aan de macht zijn, is het gelukt om een compromis over de naam te bereiken.

Zondag spreekt de Macedonische bevolking zich er dus over uit. Naumov piekert er niet over. "Ik ben Macedoniër. Punt. Niet uit het Noorden en ook niet van Mars of van waar dan ook", zegt hij geïrriteerd. "Het antieke Macedonië strekte zich uit over een groot gebied dat nu in ons land, Griekenland, Bulgarije en Albanië ligt. Waarom zou Griekenland als enige het recht op de geschiedenis van het oude Macedonië mogen claimen?"

Het voelt alsof hij gedwongen wordt zijn identiteit in te leveren in ruil voor mogelijke toetreding tot de Navo en de EU. En daartoe is Naumov niet bereid. Het voordeel van EU-lidmaatschap valt sowieso te bezien, zegt hij. "Kijk naar Bulgarije, dat lid is sinds 2007. Dat land loopt leeg, de jongeren trekken weg. Alleen de gepensioneerden blijven achter. Dat is niet goed voor een land. Het gemiddelde loon ligt daar misschien vijftig euro hoger, moeten we het daarvoor doen? En we worden omringd door Navo-landen, dat is veilig genoeg."

Minderheid

Met dat standpunt behoort Naumov tot een minderheid in Macedonië. Het overgrote deel van de bevolking wil graag bij zowel de EU als de Navo horen. De regering van de sociaal-democratische premier Zoran Zaev maakt daar handig gebruik van. De vraag die de Macedoniërs zondag in het stemhokje beantwoorden is: 'Bent u voor lidmaatschap van de Europese Unie en de Navo door de overeenkomst tussen Macedonië en Griekenland te accepteren?' 

Het zijn twee vragen in één, waarbij de naam Noord-Macedonië niet eens genoemd wordt. Vanaf ontelbare reclameborden spoort Zaev zijn bevolking aan te stemmen voor een Europees Macedonië. 'De EU steunt Macedonië met 260.000 euro per dag', staat er te lezen op blauwe billboards met gele EU-sterren. Vanwege die vermenging geeft de grootste partij van het land, die in de oppositie zit, geen stemadvies. De meeste van de partijprominenten zijn voor euro-atlantische integratie, maar tegen de naamswijziging. President Gjorge Ivanov boycot het referendum en roept zijn landgenoten op hetzelfde te doen.

Parlementariër Tomislav Tuntev Beeld Thijs Kettenis

"Ik wou dat al die tegenstanders de moeite namen het akkoord met Griekenland te lezen", verzucht Tomislav Tuntev (51), parlementslid uit Ohrid namens de sociaal-democraten in het lokale partijkantoor. "Wij geven onze identiteit niet op. Die is en blijft Macedonisch en onze taal ook." Zoals vaker in dit deel van de wereld moet de ratio het opnemen tegen hevige emoties.

Het is niet zo dat Tuntev die gevoelens niet begrijpt. "Mijn hart breekt ook. Mijn grootvader werd aangevallen door de Turken, de Serviërs, weet ik niet wie. Maar dit akkoord is de beste manier om eindelijk mee te kunnen doen. Niet langer een buitenbeentje als voormalige Joegoslavische republiek, maar lid van internationale structuren onder een naam die erkend wordt door de hele wereld." 

Hij noemt toetreding tot de Navo en de EU het grootste nationale belang. "Voor Ohrid zou het bijzonder goed zijn. Toeristen, zeker bijvoorbeeld Duitsers, gaan liever naar een land waarvan ze weten dat het erbij hoort. Als we deze kans laten lopen, dan is de vraag wanneer we een nieuwe krijgen. En die zal zeker onder slechtere voorwaarden zijn."

Iedereen naar Skopje

Intussen buitelen buitenlandse leiders over elkaar heen om de Macedoniërs aan te sporen voor te stemmen. De Duitse bondskanselier Merkel en haar Oostenrijkse collega Kurz kwamen al op bezoek, evenals de Amerikaanse minister van defensie Mattis. De Duitse minister van buitenlandse zaken Maas grapte afgelopen week dat de makkelijkste manier om dezer dagen een collega uit zijn regering tegen te komen is door naar Skopje te gaan. Meespeelt dat velen van hen bang zijn voor meer Russische invloed, als Macedonië deze kans op aansluiting bij het westen laat lopen.

Maar ook als zij overmorgen voor stemmen, is het nog geen gelopen race. Macedonië zal zijn grondwet moeten aanpassen, en daarvoor is een tweederde meerderheid in het parlement nodig. Die is er vooralsnog niet. Daarna moet ook het Griekse parlement de deal nog goedkeuren. In dat land is de weerstand zo mogelijk nog groter. Voor Tuntev des te meer reden zijn volk op te roepen zondag te gaan stemmen, het liefst voor, maar anders tegen. "Met een boycot schieten we niets op. We moeten weten wat de Macedoniërs vinden."

Beeld Trouw

Albanese minderheid

De kans is groot dat de Albanese minderheid van ongeveer 25 procent een beslissende stem heeft in het referendum van zondag. Volgens de peilingen kiest van hen 95 procent voor de nieuwe naam. De Albanezen voelen zich veel minder verbonden met de Macedonische naam en identiteit dan hun Slavische landgenoten. In gebieden waar ze de meerderheid vormen, hebben ze relatief veel autonomie. Ook mogen ze de Albanese vlag zwaaien. Sommigen dromen van aansluiting bij Albanië.

Albert Musliu, prominent mensenrechtenactivist, waarschuwt dat de uitkomst van het referendum de spanningen tussen de bevolkingsgroepen kan opvoeren. "Macedonische nationalisten kunnen de Albanezen bijvoorbeeld de schuld geven als het dankzij hen een ja wordt. Een nee zou hun juist een reden geven om nog nationalistischer te worden, ten koste van de Albanezen." Omgekeerd kunnen ook Albanezen radicaler worden als de verschillen tussen de manier waarop beide groepen stemmen erg groot zijn, vreest hij.

Lees ook:

Na 27 jaar is het rond: Macedonië heet voortaan Noord-Macedonië

Hoewel allebei de ministers van buitenlandse zaken het akkoord hebben getekend, ontstond er veel protest en politiek tumult. President Ivanov heeft al gezegd de wet niet te zullen ondertekenen, maar kan hem niet blokkeren. De eerste echte test is het referendum.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden