Hoe de muntunie ontspoorde

1997: Wim Kok geeft Tony Blair fietsles in Amsterdam. Euro-optimisme viert hoogtij bij gesprekken over het Groei- en Stabiliteitspact. © ANP

Met het Verdrag van Maastricht is niks mis. En met de euro is niks mis. Er zijn andere oorzaken voor de huidige ellende in de Europese muntunie.

Dat zeggen Nederlandse hoofdrolspelers die twintig jaar geleden betrokken waren bij de onderhandelingen over een gezamenlijke Europese munt.

In het boek 'De euro' van financieel journalist Roel Janssen, dat vandaag verschijnt, blikken de Nederlandse kopstukken van destijds, zoals Ruud Lubbers, Wim Kok en Cees Maas, uitgebreid terug. Deze week is het precies twintig jaar geleden dat het Verdrag van Maastricht werd beklonken.

Lubbers: 'Casinokapitalisme'
In dat verdrag werd afgesproken onder welke voorwaarden lidstaten mee mochten doen met de nieuwe eenheidsmunt. De belangrijkste, inmiddels welbekend: maximaal 3 procent begrotingstekort en hooguit 60 procent staatsschuld. Ook beloofden de landen in het verdrag hun economisch beleid op elkaar af te stemmen. Het verdrag was 'prima' stelt Ruud Lubbers, in 1992 premier van het kabinet-Lubbers III, nog altijd. "Het ging mis met het vervolg."

Wat de regeringsleiders niet hadden voorzien tijdens hun vergaderingen in Zuid-Limburg was de opkomst van het 'casinokapitalisme', zoals Lubbers het omschrijft. "Losgeslagen marktwerking is de bron van de ellende waar we nu mee zitten. Het is onzin om de euro verantwoordelijk te stellen voor de crisis."

Als vervolg op 'Maastricht' komt nog wel het Stabiliteits- en Groeipact tot stand, in 1997 in Amsterdam. Daarin worden nog eens sancties vastgelegd voor landen die zich niet aan de begrotingsregels houden. Maar er wordt al snel na de invoering van de echte euro, in 2002, de hand mee gelicht. Eerst door Duitsland en dan ziet de andere grote deelnemer, Frankrijk, ook zijn kans schoon zich er niet aan te houden.

Het pact blijkt daarmee een 'giftige vrucht', zegt Lubbers. Het brengt groei noch stabiliteit. De Europese integratie komt niet verder, terwijl daar juist een antwoord vandaan had moeten komen op de steeds sneller en mistiger opererende financiële wereld.

Ook Wim Kok, in 1992 minister van financiën en vicepremier naast Lubbers, constateert dat het ontwerp van de muntunie zo slecht nog niet was, maar dat Europa in het onderhoud ervan ernstig is tekortgeschoten, vooral de laatste tien jaar.

Zwakke plekken
Kok rijdt nog steeds op zijn 'eurofiets', aan alle regeringsleiders uitgedeeld tijdens de top van 1997 in Amsterdam. "Na veertien jaar doet hij het nog altijd uitstekend. Ik rijd erop in de stad." Maar zo soepel als de fiets nog rijdt, zo hard kraakt nu de muntunie. Kok erkent dat er zwakke plekken zaten in het europroject, maar die waren van meet af aan duidelijk. Het gaat niet alleen om de opportunistische omgang met de begrotingsregels.

Ook de positie van de Europese Centrale Bank was vanaf het begin niet in balans: één centrale bank, maar zeventien landen met eigen begrotingsbeleid en zeventien ministers van financiën. "Deze onbalans was bekend, het is niet zo dat we er nu opeens achter zijn gekomen dat daar een probleem ligt. Maar niemand had voorzien waartoe die kon leiden."

Economisch uit de pas lopen

De zwakke punten waren bekend, zegt ook Cees Maas, destijds de hoogste ambtenaar van het ministerie van financiën en één van de opstellers van het Verdrag van Maastricht. Maar de grote drijvende kracht achter de euro, voorzitter van de Europese Commissie Jacques Delors, geloofde dat de politieke integratie vanzelf zou volgen op de economische integratie en dat de zwakke landen wel bij de les zouden blijven. "Zo is het niet gegaan", zegt Maas.

"We hadden niet voorzien dat landen economisch zo uit de pas konden gaan lopen. Dit zeg ik achteraf, ik kom er nu eigenlijk pas achter in deze crisistijd. Indertijd had ik daar niet over nagedacht, want we gingen er impliciet van uit dat de interne markt deze economische ongelijkheid tussen landen zou oplossen."

Dat deed de markt echter niet: "De vrijheid van kapitaal is totaal, maar het vrije verkeer van arbeid is er feitelijk niet gekomen. (...) Als de kapitaalmarkten vrij zijn, maar de arbeidsmarkten niet, kunnen economieën volledig ontsporen", ziet Maas, die later overstapt naar ING. "Hebben we daar in Maastricht over nagedacht? Het antwoord is: Nee."

'Binnen unie moet je je met elkaar bemoeien'

Wim Kok: "Als de monetaire unie instort, loopt Europa onherstelbare schade op. Die treft het hele Europese project. Absoluut. Dan worden we teruggeworpen op dramatische verhoudingen in Europa. Zover mag het nooit komen."

Cees Maas: "Het plan voor de monetaire unie was gebaseerd op de klassiek marxistische gedachte dat de economische onderbouw bepalend is voor de politieke bovenbouw."

Ruud Lubbers: "Op het moment dat je één munt hebt, móet je je met elkaars begrotingsbeleid en belastingen bemoeien. Niet met de details, maar wel met het saldo van inkomsten en uitgaven. Een ingreep in de btw is de een-voudigste sanctie die je kunt treffen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden