Hoe de hiv-epidemie een banenmotor werd in Zuid-Afrika

Een bord langs een weg in de Moutse-regio, waaronder Elandsdoorn valt, met de tekst: Geen erectie zonder protectie. Beeld Bram Lammers

Zuid-Afrika kent de zwaarste hiv-epidemie ter wereld. Elke dag raken nog altijd 750 Zuid-Afrikanen geïnfecteerd. Beter preventiebeleid is dus essentieel, meent de Nederlandse arts en hiv-onderzoeker Hugo Tempelman. En dat biedt ook economische kansen.

De Zuid-Afrikaanse Christine Molekwa (33) laat haar nieuwe huis zien in het dorp Elandsdoorn. De voortuin is nog kaal, een zandvlakte eigenlijk, van de onverharde weg gescheiden door een roestig hek. Achter haar woonkamer zijn bouwvakkers nog druk in de weer met stenen voor een aanbouw. Toch trok ze er in juni al in met haar man en twee kinderen.

Molekwa woonde vroeger bij een tante. Ze heeft jaren gespaard. Sinds 2006 werkt ze als receptioniste bij de Ndlovu-kliniek om de hoek. Maar nu vloeit haar spaargeld de lokale economie in. “Ik heb mijn huis laten bouwen door mannen uit de buurt die anders werkloos zouden zijn”, zegt ze met een trotse glimlach. “Ik ben dus niet de enige die er profijt van heeft.”

Christine Molekwa, receptioniste bij de Ndlovu-kliniek, voor haar nieuwe huis. Beeld Bram Lammers

Ze solliciteerde op haar baan nadat ze in het dorp had opgevangen dat dokter Hugo Tempelman, de Nederlandse directeur van de Ndlovu-kliniek, vaak mensen met hiv aannam. Ze kon dat nauwelijks geloven. Sinds ze wist dat ze geïnfecteerd was, rekende ze er niet meer op ooit nog werk te vinden. “Zuid-Afrikanen kijken neer op mensen met hiv”, vertelt ze. “Ik durfde het mijn ouders niet eens te vertellen. Mijn vader is predikant. Ik heb in het begin meerdere zelfmoordpogingen gedaan.”

Tempelman (58) neemt inderdaad regelmatig mensen met hiv aan. Dat doet hij al sinds hij in 1994 zijn kliniek begon op het straatarme, vaak vergeten platteland van de Zuid-Afrikaanse provincie Limpopo. Veruit zijn meeste patiënten zijn geïnfecteerd met hiv. En Tempelmans redenering luidt: werknemers die hiv uit eigen ervaring kennen, kunnen zich het best inleven in die patiënten.

Zuid-Afrika is het land met de zwaarste hiv-epidemie ter wereld. 18,9 procent van alle inwoners tussen de 15 en 49 jaar is geïnfecteerd: 7,1 miljoen mensen. Het platteland is het hardst getroffen. Nog altijd sterven in Zuid-Afrika dagelijks 300 mensen aan aids, de ziekte die volgt op een niet behandelde hiv-infectie. Bij behandeling met aidsremmers is zo’n infectie niet meer dodelijk, maar blijft zij wel chronisch. Elke dag komen er in Zuid-Afrika 750 nieuwe mensen met hiv bij.

Nederlandse arts en hiv-onderzoeker Hugo Tempelman bekijkt laboratoriumdata met een van zijn werknemers in de kliniek die hij heeft opgezet in de arme Moutse-regio in Zuid-Afrika. Beeld Bram Lammers

Startpunt bij de bestrijding van de epidemie is het doorbreken van het taboe op seks. Tempelman zette daarom tientallen borden langs wegen in de Moutse-regio – waaronder Elandsdoorn valt – met provocerende teksten als: ‘Geen erectie zonder protectie!’ Hij glimlacht. “Woedende reacties kreeg ik: dat de Heere mij zou straffen, of ik niet wist dat ik ook kinderen blootstelde aan die vunzige teksten. Ik antwoordde slechts: ‘Toch ben ik blij dat wij nu, ondanks uw boosheid, eindelijk eens over seks en hiv praten met elkaar. We hebben die onderwerpen veel te lang doodgezwegen.’”

Lokale economie

Tempelman kijkt door een glazen wand naar het nieuwe laboratorium dat hij in zijn onderzoekscentrum naast de kliniek heeft gebouwd. Ook hij huurde uitsluitend mensen in uit de regio. “Door lokaal banen te scheppen, sijpelt het ontwikkelingsgeld dat ik voor de bouw ontving niet direct via een aannemer weer weg naar de grote stad”, legt hij uit. “Want het is juist hier nodig, op het platteland. En bouwen is mijn hobby. Ik verdiende er al tijdens mijn studietijd mijn geld mee.”

De Nederlandse arts wijst door het glas een jonge vrouw aan in een lichtblauwe laboratoriumjas. “Zij en haar collega’s doen onderzoek dat moet leiden tot een hiv-vaccin”, zegt hij. “Wereldwijd zijn naast dat van ons nog 25 andere toplaboratoria aangesloten bij dit onderzoek. En weet je, die vrouw studeerde in Pretoria, maar vroeg mij na haar studietijd of ze misschien hier mocht komen werken. Haar familie woont in Elandsdoorn. Kijk, mensen zeggen wel steeds dat alle jongeren naar de stad verlangen, maar als je op het platteland hoogwaardige banen aanbiedt, wil heus niet iedereen hier weg.”

Tempelman studeerde tropengeneeskunde. Hij kwam daarvoor in 1990 naar Zuid-Afrika en startte na de val van het apartheidsregime in 1994 de Ndlovu-kliniek in de arme Moutse-regio. Die kende hij goed door eerdere werkzaamheden in het gebied. Er bestond nog geen enkele medische infrastructuur.

De Nederlandse arts en hiv-onderzoeker Hugo Tempelman bekijkt 'dried blood spot voor hiv resistentie’-testen in zijn laboratorium. Beeld Bram Lammers

Hij betaalde de start van zijn kliniek uit eigen zak. Zijn instelling groeide snel. Want in een gebied met 140.000 inwoners zijn er altijd wel wat mensen die zich medische zorg kunnen veroorloven. Die rijkere patiënten rekende Tempelman een dubbel tarief, zodat hij de armen die binnenkwamen gratis kon helpen. Zijn Ndlovu Care Group heeft inmiddels 136 mensen in dienst – verdeeld over vier afdelingen: de kliniek, kinderzorg, gemeenschapswerk en onderzoek – en wordt financieel gesteund door een hele waaier aan internationale donororganisaties.

Tempelman wilde als tropenarts geen zwervend bestaan leiden. Hij koos voor één plek, met de ambitie daar een nieuwe, duurzame medische infrastructuur op te bouwen. Ja, hij wilde zelfs meer dan dat. Hij hoopte dat het gebied zich ook economisch zou ontwikkelen. Toen hij arriveerde, waren er in Elandsdoorn nog nauwelijks voorzieningen. Nu zijn er kleuterscholen, computerscholen, een muziektheater en zijn laboratorium. Het creëerde direct en indirect zoveel banen dat er een opwaartse economische spiraal ontstond. Uiteindelijk werd het zelfs aantrekkelijk voor projectontwikkelaars om langs de doorgaande weg een klein winkelcentrum te bouwen.

Het laat zien dat zelfs in een ernstige crisis als de Zuid-Afrikaanse hiv-epidemie toch ook altijd kansen liggen. Economische kansen in dit geval. En om die te benutten is niet per se de bouw van een kliniek of laboratorium vereist. Vooral preventiewerk biedt namelijk enorme economische mogelijkheden, meent Tempelman. Want ondanks een infectiepercentage van 18,9 procent heeft natuurlijk nog altijd ruim 80 procent van de Zuid-Afrikanen géén hiv. En om dat zo te houden zijn volgens de Nederlandse arts grote en langdurige investeringen nodig. “Kijk, slechts 6 procent alle Zuid-Afrikanen bereikt het stadium van de ziekte dat aids heet en wordt dus echt ziek”, legt hij uit. “Voor die 6 procent moet je natuurlijk doktoren en verpleegsters opleiden. Maar 94 procent van het werk heeft weinig met een kliniek te maken en betreft puur gemeenschapswerk.”

Deur aan deur

Een voorbeeld is zijn eigen Homelink-programma. In dat kader gaan getrainde hiv-voorlichters alle huizen in Elandsdoorn af om met de bewoners te praten over seks en hiv. Dat is nuttig. Uit onderzoek blijkt dat nog steeds maar 59 procent van alle Zuid-Afrikaanse jongeren goed begrijpt hoe je het oplopen van een hiv-infectie kan voorkomen. De voorlichters nemen ook een hiv-test mee. Want Zuid-Afrikanen op het platteland kennen hun hiv-status vooralsnog slechts half zo vaak als mensen in de stad.

Informeer mensen, maar zonder te moraliseren, legt Tempelman zijn aanpak uit. “Weg met dat door de Verenigde Staten opgelegde motto van kuisheid en trouw zijn aan je partner. Dat werkt niet. Zeg gewoon tegen mensen: heb seks zoveel je wilt en geniet ervan, maar denk er wel bij na, zorg dat je geen risico’s neemt, dat je het veilig doet en dat je regelmatig je bloed laat testen.”

Jonge vrouwen

Extra aandacht besteedt Homelink in zijn preventie aan kwetsbare groepen, in het bijzonder jonge, arme meisjes. Die hebben vaak seks met oudere mannen in ruil voor financiële ondersteuning: wat beltegoed, iets te eten, nieuwe kleren. Zuid-Afrikaanse meisjes tussen de 15 en 24 jaar hebben mede daardoor vier keer vaker hiv dan jongens van dezelfde leeftijd. Het team van Tempelman onderzoekt in dit kader in Elandsdoorn ook in hoeverre een recent ontwikkelde vaginaal in te brengen ring met hiv-afweerstoffen werkt ter preventie van infecties onder deze jonge vrouwen.

Blijkt die ring goed te werken, dan kan zij, net als een mogelijk vaccin, een grote doorbraak betekenen in de hiv-preventie. Maar daarnaast moet de voorlichting in Zuid-Afrika ook echt veel beter, benadrukt Tempelman. Want 750 nieuwe Zuid-Afrikaanse infecties per dag zijn er 270.000 per jaar. “Die cijfers bewijzen dat we op het gebied van preventie nog enorme stappen moeten maken. We pakken de hiv-epidemie alleen werkelijk aan als we nieuwe infecties voorkomen.”

Zuid-Afrika zou ‘een leger aan voorlichters’ moeten opbouwen, vindt hij. En zo’n leger is voorhanden. De jeugdwerkloosheid in Zuid-Afrika loopt in arme gebieden op tot wel 70 procent. “Train die jongeren en huur ze in als hiv-voorlichter tegen een bescheiden salaris”, adviseert Tempelman. “Dan geef je hen een bestaansdoel en wat geld om van te leven. Zeker als zij zelf hiv hebben zullen ze vaak enorm gemotiveerd zijn. En het is betaalbaar. Voor één dokter kun je wel 300 van zulke voorlichters inhuren. Geloof me, niet alleen het aantal nieuwe infecties gaat dan drastisch omlaag, ook zal zich dan in heel veel andere arme gebieden een economische opwaartse spiraal vormen.”

Tempelman laat een korte stilte vallen. “Donororganisaties zetten er nog te weinig op in. Want de resultaten van preventie zijn slechter te meten dan die van klinische behandelingen.”

Het Ndlovu-onderzoekscentrum, opgezet door de Nederlandse arts Hugo Tempelman in Zuid-Afrika. Beeld Bram Lammers

Ervaringsdeskundige

Toch weet iemand als Herbert Bolotini (41) uit eigen ervaring hoeveel invloed hiv-voorlichting kan hebben. Hij testte in 2003 positief en kreeg aidsremmers voorgeschreven. Maar hij had last van bijwerkingen: hallucinaties, duizeligheid, hevige jeuk. Hij gooide zijn pillen weg en zocht zijn heil bij traditionele genezers. Hij raakte zo verzwakt dat hij in een rolstoel terechtkwam. Pas toen hij letterlijk doodziek was, lukte het Tempelman hem overhalen toch weer aidsremmers te gaan slikken.

Toen Bolotini zich na drie maanden beter voelde, vroeg hij: “Kan ik niet voor jou gaan werken en mensen gaan voorlichten, zodat zij niet door dezelfde ellende hoeven te gaan als ik?” Hij kreeg een cursus en begon mensen in Elandsdoorn uit te leggen hoe hiv werkte, waarom testen belangrijk is en dat zij medicijnen moeten slikken als zij positief zouden blijken. “Jullie hebben toch zelf gezien hoe ik erbij liep, hoe ziek ik was”, zette hij zijn verhaal kracht bij.

Onderzoeksmedewerker Herbert Bolotini in zijn kantoor van de Ndlovu kliniek. Bolotini was ooit zelf hiv-patiënt en geeft nu voorlichting in Elandsdoorn. Beeld Bram Lammers

Bolotini’s boodschap sloeg aan. Hij redde er levens mee in Elandsdoorn. Zelf maakte hij intussen carrière. Hij ging nieuwe hiv-voorlichters trainen en promoveerde later zelfs tot onderzoeksmedewerker bij het Ndlovu-onderzoekscentrum. Hij is bovendien al jaren gezond en heeft zich, samen met zijn gezin, ontworsteld aan de armoede. Zijn individuele leven kwam eveneens in een opwaartse spiraal.

“Herbert is een rolmodel”, zegt ook Molekwa vol bewondering. “Hij heeft zich nooit voor zijn ziekte geschaamd. Hij heeft mij getraind toen ik als receptioniste begon, en hij is daarna altijd een mentor voor me gebleven. Ik praat veel met hem. Want ik heb me voorgenomen dat ik dit jaar toch echt aan mijn vader ga vertellen dat ik hiv heb. Ik wil volledig open zijn. Geen taboe meer. Wat mijn vader er ook van zal zeggen.”

Kerncijfers hiv/aids (bron: UNAIDS)

Aantal hiv-geïnfecteerden wereldwijd: 36,9 miljoen

Aantal hiv-geïnfecteerden Zuid-Afrika: 7,1 miljoen

Aantal hiv-geïnfecteerden dat toegang heeft tot aidsremmende medicijnen wereldwijd: 21,7 miljoen

Aantal hiv-geïnfecteerden dat toegang heeft tot aidsremmende medicijnen Zuid-Afrika: 4,4 miljoen

Aantal nieuwe infecties per jaar wereldwijd: 1,8 miljoen

Aantal nieuwe infecties per jaar Zuid-Afrika: 270.000

Aantal aidsdoden per jaar wereldwijd: 940.000

Aantal aidsdoden per jaar Zuid-Afrika: 110.000

Lees ook: 

Praten over hiv in Swaziland doe je tijdens het koken van het koeienhoofd

Blijf trouw binnen je relatie en gebruik een condoom. Met zulke adviezen probeerde Swaziland hiv terug te dringen. In het zwaarst getroffen land ter wereld krijgt iedereen die positief is getest, aidsremmers voorgeschreven. Behandeling als preventie, dat werkt.

Waar blijft toch het aidsvaccin?

Bijna veertig jaar na de ontdekking van het aidsvirus is er nog altijd geen ultiem vaccin in zicht. Wetenschappers uit de hele wereld breken hun hoofd over hoe dit veelkoppige monster te bestrijden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden